Bezpieczeństwo mikrobiologiczne łososia wędzonego stanowi kluczowy element łańcucha produkcji żywności pochodzenia akwakulturowego. Rosnące znaczenie recyrkulacyjnych systemów akwakultury (RAS) stawia przed producentami nowe wyzwania, ale też otwiera możliwości lepszej kontroli zagrożeń biologicznych już na etapie chowu. Analiza tych zagrożeń wymaga spojrzenia całościowego – od parametrów wody i żywienia ryb, przez technologię uboju i filetowania, aż po procesy wędzenia, pakowania i przechowywania produktu finalnego.
Charakterystyka biologicznych zagrożeń w łososiu wędzonym
Łosoś wędzony, szczególnie wędzony na zimno, jest produktem gotowym do spożycia, o stosunkowo długim okresie przydatności do spożycia i przechowywanym w warunkach chłodniczych. Takie środowisko sprzyja rozwojowi specyficznej grupy mikroorganizmów, w tym psychrotrofów, zdolnych do wzrostu w niskich temperaturach. Najważniejsze biologiczne zagrożenia obejmują bakterie patogenne, mikroflorę specyficzną dla środowiska wodnego, wirusy oraz niektóre pasożyty. Kluczowe znaczenie ma także mikrobiota technologiczna, której aktywność warunkuje stabilność produktu i jego jakość sensoryczną.
Najpoważniejszym zagrożeniem dla łososia wędzonego jest Listeria monocytogenes – bakteria zdolna do wzrostu w temperaturach chłodniczych, tolerująca wysokie stężenia soli i niską aktywność wody. Może ona zasiedlać zarówno surowiec, jak i powierzchnie technologiczne, tworząc trudne do usunięcia biofilmy. Kolejnym istotnym patogenem są bakterie z rodzaju Salmonella, choć ich obecność w łososiu z kontrolowanych hodowli jest rzadsza niż w produktach drobiowych. Niemniej jednak każde zanieczyszczenie tym drobnoustrojem ma znaczenie krytyczne z punktu widzenia bezpieczeństwa konsumenta.
Wśród drobnoustrojów specyficznych dla środowiska wodnego wyróżnia się szczególnie rodzaje Vibrio (np. Vibrio parahaemolyticus) oraz Aeromonas. Ich obecność jest mocno powiązana z parametrami środowiskowymi, w tym temperaturą i zasoleniem wody, a w systemach RAS – ze stabilnością i skutecznością procesów oczyszczania oraz dezynfekcji. Dodatkowym zagrożeniem mogą być bakterie sulfito-redukcyjne oraz psychrotrofowe szczepy Pseudomonas, odpowiedzialne głównie za psucie się produktu, obniżenie jakości sensorycznej, powstawanie nieprzyjemnych zapachów i śluzowacenie powierzchni filetów.
W przypadku pasożytów biologiczne ryzyko jest w znacznym stopniu ograniczane przez kontrolowany charakter RAS i żywienie paszami przemysłowymi, jednak nadal istnieje konieczność monitorowania obecności nicieni z rodzaju Anisakis czy przywr rybnych. Z punktu widzenia zdrowia publicznego istotne są również wirusy przenoszone drogą fekalno-oralną (np. norowirus), które mogą przedostawać się do systemów wodnych w wyniku zanieczyszczeń ściekowych, jeśli zabezpieczenia sanitarne i bariery biologiczne są niewystarczające.
Na zagrożenia biologiczne nakładają się czynniki technologiczne: wysoka aktywność wody w produktach wędzonych na zimno, stosunkowo łagodny proces obróbki termicznej, pakowanie próżniowe lub w atmosferze modyfikowanej, a także długi łańcuch dystrybucyjny. Współdziałanie tych elementów sprawia, że ocena ryzyka musi obejmować wszystkie etapy – od warunków wylęgarni i chowu w systemach RAS, przez przetwórstwo, aż po warunki przechowywania w handlu detalicznym i w domach konsumentów.
Rola systemów RAS w kształtowaniu profilu zagrożeń biologicznych
Recyrkulacyjne systemy akwakultury (RAS) umożliwiają utrzymanie wysokiego stopnia kontroli nad środowiskiem wodnym i nad zdrowiem ryb. Z perspektywy bezpieczeństwa łososia wędzonego to właśnie etap produkcji surowca stanowi pierwszą i często najskuteczniejszą barierę przeciwko biologicznym zagrożeniom. W przeciwieństwie do klasycznych systemów morskich w klatkach, RAS pozwala na ograniczenie kontaktu z otwartym środowiskiem, zmniejszenie presji patogenów środowiskowych oraz redukcję wprowadzania do łańcucha produkcji organizmów pasożytniczych i wielu bakterii oportunistycznych.
Podstawą działania systemów RAS jest zamknięty lub półzamknięty obieg wody, w którym kluczową rolę odgrywają mechaniczne filtry, biofiltry, systemy usuwania związków azotu, dezynfekcja (np. ozonowanie, promieniowanie UV) i kontrola parametrów fizykochemicznych. Efektywność tych procesów przekłada się nie tylko na dobrostan ryb, ale również na ograniczenie obecności niepożądanej mikroflory. Dzięki stabilnym warunkom w RAS można redukować stres ryb, co z kolei wpływa na ich odporność immunologiczną i zmniejsza ryzyko chorób bakteryjnych i wirusowych.
Wysoki stopień kontroli nad stadem umożliwia wdrażanie zaawansowanych programów bioasekuracji. Należą do nich m.in.: ścisła kontrola pochodzenia ikry i materiału zarybieniowego, kwarantanna, ograniczenie dostępu osób postronnych, systemy higieny osobistej i dezynfekcji, a także kontrola pasz i dodatków żywieniowych pod kątem obecności patogenów. Dzięki temu można istotnie zmniejszyć ryzyko wprowadzenia do systemu drobnoustrojów chorobotwórczych, które mogłyby przetrwać i być przeniesione na etapie przetwórczym.
RAS, mimo swoich zalet, generują także specyficzne wyzwania mikrobiologiczne. Wysoka gęstość obsady, zamknięty obieg wody oraz obecność licznych powierzchni technicznych sprzyjają powstawaniu i utrwalaniu się biofilmów mikrobiologicznych. Biofilmy te mogą stanowić rezerwuar bakterii oportunistycznych i patogennych, w tym opornych na środki dezynfekcyjne. Z tego powodu krytycznym elementem zarządzania systemem RAS jest konsekwentne stosowanie procedur czyszczenia, dezynfekcji i okresowej wymiany elementów eksploatacyjnych, takich jak media filtracyjne, węże, uszczelki czy elementy sieci wodnej.
Kontrola jakości wody w RAS obejmuje nie tylko parametry chemiczne (amoniak, azotyny, azotany, tlen rozpuszczony, pH, zasolenie), ale również monitoring mikrobiologiczny. Regularne badania ogólnej liczby bakterii, obecności potencjalnych patogenów środowiskowych i bakterii wskaźnikowych pozwalają na wczesne wykrywanie niekorzystnych zmian w ekosystemie systemu recyrkulacyjnego. W praktyce wdraża się często systemy zarządzania oparte na analizie zagrożeń i krytycznych punktów kontrolnych (HACCP) już na etapie produkcji surowca, co ułatwia integrację tych danych później w zakładzie przetwórczym.
Istotnym obszarem powiązanym jest profilowanie mikrobiomu wody i skóry ryb w RAS. Zastosowanie nowoczesnych metod molekularnych (np. sekwencjonowanie 16S rRNA) pozwala lepiej zrozumieć relacje między mikrobiotą środowiska a zdrowiem łososia oraz potencjalnym ryzykiem przeniesienia określonych drobnoustrojów do łańcucha żywności. Wyniki takich badań wskazują, że odpowiednio zarządzany mikrobiom może działać ochronnie, ograniczając kolonizację przez patogeny oraz wspierając prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego ryb.
Higiena uboju, filetowania i wstępnej obróbki surowca
Moment przejścia z systemu RAS do zakładu przetwórczego jest kluczowy z punktu widzenia ryzyka kontaminacji surowca. Odłowienie, transport i ubój łososia powinny być zorganizowane tak, aby minimalizować zarówno stres zwierząt, jak i kontakt tusz z potencjalnymi źródłami zanieczyszczeń mikrobiologicznych. Ważne jest, aby woda używana do płukania oraz ewentualne lodowanie ryb spełniały restrykcyjne normy higieniczne, a czas od uboju do schłodzenia mięsa do temperatury poniżej 4°C był możliwie najkrótszy.
Podczas patroszenia i filetowania istnieje wysokie ryzyko kontaminacji powierzchni mięsa drobnoustrojami pochodzącymi z przewodu pokarmowego ryb, skóry oraz sprzętu. Z tego względu stosuje się separację stref czystych i brudnych, a także ścisłe procedury mycia i dezynfekcji. Krytycznym punktem są noże, taśmy transportowe, stoły robocze oraz elementy maszyn mających bezpośredni kontakt z mięsem. Wprowadzenie systemów barwnego kodowania narzędzi (np. różne kolory dla stref surowych i półproduktów) oraz reżimu zmiany rękawic i odzieży ochronnej pracowników znacząco zmniejsza ryzyko przeniesienia patogenów.
Temperatura ma zasadnicze znaczenie dla ograniczania wzrostu mikroflory psującej i patogennej. Schładzanie tusz i filetów odbywa się najczęściej w systemach tunelowych lub komorach chłodniczych, w których monitoruje się zarówno temperaturę powietrza, jak i produktu. Wprowadzenie technologii szybkiego schładzania oraz stosowanie lodu wytwarzanego z wody o odpowiedniej jakości mikrobiologicznej obniża tempo namnażania się drobnoustrojów już od pierwszych godzin po uboju. To z kolei przekłada się na niższą wyjściową liczbę mikroorganizmów na surowcu trafiającym do wędzenia.
Na etapie przygotowania filetów do wędzenia przeprowadza się różne zabiegi technologiczne: przycinanie, usuwanie ości, mycie, solenie (na sucho lub w solance) oraz suszenie wstępne. Każdy z tych kroków może być zarówno barierą, jak i wektorem zanieczyszczeń. Solanki muszą być przygotowywane z wody o wysokiej jakości, a ich skład i parametry fizykochemiczne (stężenie NaCl, pH, ewentualne dodatki) podlegają ścisłej kontroli. Znaczące jest również zarządzanie czasem kontaktu filetów z solanką i temperaturą procesu – zbyt długi czas lub niewłaściwe warunki sprzyjają namnażaniu się halotolerancyjnej mikroflory, w tym Listeria monocytogenes.
Istotnym zagadnieniem praktycznym jest sposób mycia i dezynfekcji linii technologicznych między partiami produkcyjnymi. Niedostateczne mycie może prowadzić do utrwalania się biofilmów, z których drobnoustroje są stopniowo uwalniane i zanieczyszczają kolejne partie łososia. Z kolei nadmiernie agresywne środki lub niewłaściwie spłukane detergenty mogą wpływać na jakość produktu i stanowić zagrożenie chemiczne. Dobór środków myjących i dezynfekujących, ich rotacja oraz weryfikacja skuteczności (np. poprzez szybkie testy ATP lub wymazy mikrobiologiczne) stanowią podstawowy element systemów zarządzania higieną w zakładach produkujących łososia wędzonego.
Proces wędzenia, dojrzewania i pakowania a ryzyko mikrobiologiczne
Technologia wędzenia łososia obejmuje dwa główne podejścia: wędzenie na zimno (zwykle 20–30°C) oraz wędzenie na gorąco (powyżej 60–70°C w fazie obróbki cieplnej). Z punktu widzenia bezpieczeństwa mikrobiologicznego wędzenie na gorąco ma charakter procesów o działaniu bardziej letalnym, prowadząc do znacznej redukcji ogólnej liczby drobnoustrojów, w tym wielu patogenów. Wędzenie na zimno, przy niższej temperaturze, nie zapewnia pełnej inaktywacji bakterii chorobotwórczych, dlatego końcowe bezpieczeństwo produktu opiera się na łącznym działaniu bariery solnej, obniżonej aktywności wody, dymu wędzarniczego, chłodniczego przechowywania oraz pakowania.
Dym wędzarniczy zawiera związki o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwpleśniowym, m.in. fenole, aldehydy i kwasy organiczne. Ich koncentracja i zdolność penetracji powierzchni filetów zależy od rodzaju użytego drewna, parametrów procesu (temperatura, wilgotność, czas) oraz konstrukcji komory wędzarniczej. Odpowiednio prowadzony proces może ograniczać wzrost mikroorganizmów powierzchniowych, w tym psychrotrofów, jednak nie należy traktować wędzenia jako jedynej bariery bezpieczeństwa. Zbyt krótkie wędzenie, niewłaściwa kontrola temperatury lub niedostateczne dosuszenie mogą sprzyjać przetrwaniu i wzrostowi Listeria monocytogenes oraz innych bakterii halotolerancyjnych.
Istotne jest kształtowanie aktywności wody (aw) w gotowym produkcie. Obniżenie aw poniżej określonych wartości ogranicza możliwość wzrostu wielu patogenów. W praktyce osiąga się to poprzez kombinację solenia, suszenia i wędzenia. Utrzymanie aw na poziomie bezpiecznym, przy jednoczesnym zachowaniu pożądanej tekstury i soczystości łososia, wymaga precyzyjnego sterowania procesem i stałej kontroli laboratoryjnej. Szczególną uwagę zwraca się na obszary o podwyższonym ryzyku – np. grubsze partie filetów, gdzie gradient wilgotności może być nierównomierny.
Pakowanie próżniowe i w atmosferze modyfikowanej to rozwiązania szeroko stosowane w produkcji łososia wędzonego. Z jednej strony spowalniają one rozwój bakterii tlenowych odpowiedzialnych za szybkie psucie się żywności, z drugiej jednak tworzą dogodne warunki dla niektórych patogenów fakultatywnie beztlenowych, w tym Listeria monocytogenes oraz Clostridium botulinum typu E (szczególnie istotnego w produktach rybnych). Z tego powodu kontrola temperatury przechowywania oraz okresu przydatności do spożycia jest kluczowa dla ograniczenia ryzyka. Zbyt długi okres przechowywania, nawet przy zachowaniu łańcucha chłodniczego, może skutkować powolnym, ale istotnym wzrostem liczby tych drobnoustrojów.
W kontekście pakowania rośnie znaczenie tzw. aktywnych i inteligentnych opakowań. Materiały opakowaniowe mogą być wzbogacane o naturalne substancje przeciwdrobnoustrojowe (np. ekstrakty roślinne, chitozan) lub zawierać wskaźniki wizualne sygnalizujące zmiany jakości produktu. Zastosowanie takich technologii w sektorze łososia wędzonego z systemów RAS może dodatkowo podnieść poziom bezpieczeństwa i transparentności wobec konsumenta, dając jednocześnie narzędzie do lepszej kontroli warunków logistycznych w trakcie transportu i dystrybucji.
Nie można pominąć znaczenia dobrej praktyki dystrybucyjnej (GDP). Utrzymanie nieprzerwanego łańcucha chłodniczego, stosowanie odpowiednio izolowanych kontenerów, rejestracja temperatur w trakcie transportu, a także edukacja personelu sklepów detalicznych mają bezpośredni wpływ na końcowe bezpieczeństwo biologiczne łososia wędzonego. Nawet najlepiej zaprojektowany system RAS i najbardziej zaawansowana technologia wędzenia nie zrekompensują zaniedbań na etapie logistyki i sprzedaży.
Systemy zarządzania bezpieczeństwem i monitoringu mikrobiologicznego
Skuteczna analiza zagrożeń biologicznych w produkcji łososia wędzonego wymaga wdrożenia zintegrowanych systemów zarządzania bezpieczeństwem żywności. Podstawą jest podejście oparte na HACCP, uzupełnione o dobre praktyki produkcyjne (GMP) i higieniczne (GHP). W kontekście surowca z systemów RAS szczególnie istotne jest powiązanie danych z etapu chowu (parametry wody, zdrowotność ryb, stosowane leki i środki dezynfekcyjne, wyniki badań mikrobiologicznych) z danymi z zakładu przetwórczego. Pozwala to na tworzenie pełnego profilu ryzyka dla konkretnych partii surowca i lepsze zarządzanie nimi.
Monitoring mikrobiologiczny obejmuje badania produktu na różnych etapach procesu (po filetowaniu, po soleniu, po wędzeniu, po pakowaniu), jak również badania wymazów z powierzchni roboczych, urządzeń i rąk pracowników. W praktyce koncentruje się na wykrywaniu i ilościowej ocenie Listeria monocytogenes, ogólnej liczby drobnoustrojów tlenowych, Enterobacteriaceae, bakterii kwasu mlekowego oraz psychrotrofów. Uzyskane wyniki są interpretowane w świetle obowiązujących kryteriów mikrobiologicznych oraz wewnętrznych standardów jakościowych firmy.
Nowoczesne podejścia do nadzoru mikrobiologicznego coraz częściej wykorzystują metody szybkie, takie jak PCR w czasie rzeczywistym, testy immunologiczne czy metody biosensorowe. Skrócenie czasu otrzymania wyników pozwala na szybsze reagowanie w przypadku wykrycia podwyższonych poziomów patogenów i ograniczenie skali potencjalnych wycofań produktu z rynku. W przypadku RAS dodatkowo coraz większe znaczenie mają narzędzia cyfrowe integrujące dane z czujników środowiskowych, systemów zarządzania produkcją oraz laboratoriów, co umożliwia bieżącą analizę trendów i przewidywanie problemów zanim się ujawnią.
Elementem komplementarnym do nadzoru analitycznego jest budowanie kultury bezpieczeństwa żywności w przedsiębiorstwie. Szkolenia personelu, jasne procedury postępowania w sytuacjach nieprawidłowości, otwarta komunikacja między działami produkcji, jakości i zarządzania są warunkiem skutecznego funkcjonowania systemów bezpieczeństwa. W przypadku producentów pracujących z surowcem z RAS ważne jest również ścisłe partnerstwo z hodowcami, wspólne ustalanie standardów i regularna wymiana informacji o zdarzeniach mogących mieć wpływ na późniejsze etapy łańcucha.
Dodatkowe aspekty: antybiotykooporność, zrównoważony rozwój i oczekiwania konsumentów
W analizie zagrożeń biologicznych coraz większą rolę odgrywa problem antybiotykooporności. Choć systemy RAS umożliwiają istotne ograniczenie stosowania środków farmakologicznych w porównaniu z otwartymi systemami morskimi, to niewłaściwe ich użycie może sprzyjać selekcji szczepów opornych. Bakterie takie mogą być przenoszone do środowiska lub łańcucha żywnościowego. Dlatego duże znaczenie ma prowadzenie terapii celowanej na podstawie antybiogramów, stosowanie szczepień profilaktycznych oraz rozwijanie alternatywnych metod kontroli chorób, takich jak probiotyki, prebiotyki i poprawa dobrostanu ryb.
Systemy RAS, odpowiednio zaprojektowane, mogą wpisywać się w ideę zrównoważonej produkcji białka zwierzęcego. Mniejsze zużycie wody, możliwość odzysku składników odżywczych i lepsza kontrola emisji zanieczyszczeń przyczyniają się do ograniczenia presji na środowisko naturalne. Ma to pośredni związek z bezpieczeństwem biologicznym: zdrowsze ekosystemy morskie to mniejsza rezerwa dzikich patogenów i niższe ryzyko ich przedostawania się do hodowli. Dodatkowo rosnące wymagania certyfikacyjne (np. ASC, GlobalG.A.P.) obejmują komponenty związane z bioasekuracją, dobrostanem ryb i odpowiedzialnym stosowaniem środków chemicznych, co pośrednio wpływa na profil mikrobiologiczny surowca.
Konsumenci coraz częściej zwracają uwagę nie tylko na pochodzenie produktu, ale również na sposób jego wytwarzania. Informacje o zastosowaniu systemów RAS, niższym ryzyku pasożytniczym i lepszej kontroli zdrowotności ryb mogą być atutem marketingowym, pod warunkiem że idą w parze z rzeczywistym podniesieniem standardów bezpieczeństwa biologicznego. Jednocześnie rośnie wrażliwość na kwestie takich zagrożeń jak Listeria monocytogenes – liczne przypadki wycofań produktów rybnych z rynku w różnych krajach sprawiają, że konsumenci oczekują transparentności, regularnych badań i szybkiej reakcji producentów na wykryte nieprawidłowości.
Interesującym kierunkiem rozwoju są prace nad wykorzystaniem narzędzi omicznych (metagenomika, metabolomika) do kompleksowej oceny bezpieczeństwa produktów rybnych. Zastosowanie takich metod w odniesieniu do łososia z systemów RAS umożliwia bardziej szczegółowe rozpoznanie, które gatunki mikroorganizmów tworzą stabilne społeczności na powierzchni filetów, jak wpływa na nie wędzenie, pakowanie i przechowywanie oraz które z nich mogą pełnić funkcje ochronne, konkurując z patogenami. Pozwala to przejść od podejścia klasycznego, skoncentrowanego na pojedynczych patogenach, do podejścia ekosystemowego, ujmującego całą sieć interakcji mikrobiologicznych.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jakie są najważniejsze biologiczne zagrożenia w łososiu wędzonym pochodzącym z systemów RAS?
Najważniejsze zagrożenia to bakterie chorobotwórcze, przede wszystkim Listeria monocytogenes, zdolna do wzrostu w warunkach chłodniczych i w obecności soli, oraz w mniejszym stopniu Salmonella i niektóre szczepy Clostridium botulinum typu E. W tle występują także bakterie psychrotrofowe i halotolerancyjne odpowiedzialne za psucie produktu. W systemach RAS ryzyko pasożytów jest niższe niż w hodowlach w morzu, jednak niezbędny pozostaje monitoring. Kluczowe jest połączenie dobrej praktyki hodowlanej z rygorystyczną higieną przetwórstwa.
Czy łosoś wędzony z systemów RAS jest bezpieczniejszy niż ten z tradycyjnych hodowli morskich?
Systemy RAS umożliwiają znacznie lepszą kontrolę nad środowiskiem życia ryb, co oznacza mniejszą ekspozycję na dzikie patogeny, zanieczyszczenia środowiskowe i pasożyty. Przekłada się to na korzystniejszy profil biologiczny surowca. Jednak ostateczne bezpieczeństwo łososia wędzonego zależy także od etapów uboju, filetowania, wędzenia i pakowania. Jeżeli zakład przetwórczy nie utrzymuje wysokich standardów higieny, przewaga wynikająca z użycia RAS może zostać utracona. Bezpieczeństwo to zawsze suma wszystkich ogniw łańcucha.
W jaki sposób producenci kontrolują obecność Listeria monocytogenes w łososiu wędzonym?
Kontrola obejmuje kilka poziomów. Po pierwsze, projektuje się proces technologiczny tak, aby ograniczać rozwój Listeria: odpowiednie solenie, kształtowanie aktywności wody, wędzenie i ścisłą kontrolę temperatury przechowywania. Po drugie, prowadzi się regularny monitoring mikrobiologiczny produktu i powierzchni technologicznych, ze szczególnym uwzględnieniem miejsc trudno dostępnych, gdzie mogą tworzyć się biofilmy. Po trzecie, wdraża się systemy mycia i dezynfekcji oraz szkolenia personelu. Wyniki badań służą ciągłemu doskonaleniu procedur.
Jaką rolę w bezpieczeństwie biologicznym odgrywa pakowanie próżniowe i w atmosferze modyfikowanej?
Pakowanie próżniowe i w atmosferze modyfikowanej wydłuża trwałość łososia wędzonego, ograniczając rozwój mikroorganizmów tlenowych odpowiedzialnych za szybkie psucie. Jednak stwarza też środowisko sprzyjające niektórym bakteriom beztlenowym lub fakultatywnie beztlenowym, w tym Listeria monocytogenes i Clostridium botulinum typu E. Dlatego kluczowa jest właściwa kombinacja barier: odpowiednio niska temperatura przechowywania, kontrolowany czas przydatności do spożycia, prawidłowe solenie i obniżenie aktywności wody. Pakowanie jest więc narzędziem, ale nie zastąpi dobrej higieny.
Czy rozwój systemów RAS wpływa na zmniejszenie zużycia antybiotyków w hodowli łososia?
Tak, dobrze zaprojektowane i zarządzane systemy RAS pozwalają istotnie ograniczyć zużycie antybiotyków. Kluczowe jest utrzymanie stabilnych parametrów wody, odpowiedniej obsady, dobrej jakości paszy i wysokiego poziomu bioasekuracji. Dzięki temu choroby bakteryjne i wirusowe występują rzadziej, a jeśli się pojawiają, można szybciej je zidentyfikować i reagować środkami niefarmakologicznymi, np. poprawą warunków środowiskowych. Zmniejsza to presję selekcyjną na rozwój szczepów opornych i sprzyja bardziej zrównoważonej produkcji łososia przeznaczonego do wędzenia.
