Dobór odpowiedniego generatora prądotwórczego do statku rybackiego decyduje nie tylko o komforcie pracy załogi, ale przede wszystkim o bezpieczeństwie, niezawodności systemów nawigacyjnych, jakości przechowywanej ryby oraz opłacalności całego rejsu. Właściwie zaplanowany układ zasilania minimalizuje ryzyko awarii na morzu, ogranicza zużycie paliwa i ułatwia spełnienie wymagań przepisów klasyfikacyjnych oraz sanitarno‑weterynaryjnych. Poniższy tekst omawia najważniejsze kryteria doboru generatora, typy rozwiązań spotykanych na statkach rybackich oraz praktyczne aspekty eksploatacji.

Specyfika zasilania elektrycznego na statkach rybackich

W odróżnieniu od jednostek rekreacyjnych, statek rybacki jest pływającym zakładem pracy, w którym prądu potrzebują nie tylko urządzenia nawigacyjne i oświetlenie, lecz także rozbudowana część przemysłowo‑przetwórcza. To powoduje, że wymagania wobec generatora są znacznie wyższe niż w typowej instalacji jachtowej czy lądowej. Należy uwzględnić zmienny profil poboru mocy, długotrwałą pracę w dużym obciążeniu, wibracje, zasolenie powietrza, ograniczoną przestrzeń maszynowni oraz wymogi bezpieczeństwa pożarowego.

Na jednostkach rybackich wyróżnia się zwykle kilka podstawowych grup odbiorników energii elektrycznej:

• urządzenia zapewniające bezpieczeństwo żeglugi i pracy załogi – systemy nawigacji, łączności, alarmowe, oświetlenie awaryjne;
• urządzenia niezbędne do prowadzenia połów – wciągarki, windy, systemy hydrauliczne zasilane silnikami elektrycznymi, mechanizmy sterowe;
• systemy chłodnicze i mroźnicze do przechowywania ryby, w tym sprężarki, pompy solanki lub wody lodowej, wentylatory;
• zaplecze bytowe – ogrzewanie, klimatyzacja, kuchnia, pompy wody słodkiej i zaburtowej, oczyszczanie ścieków.

Każda z tych grup ma odmienny charakter obciążenia. Sprężarki i większe silniki elektryczne generują wysokie prądy rozruchowe, co wymaga odpowiedniej rezerwy mocy generatora. Z kolei elektronika nawigacyjna jest wrażliwa na stabilność napięcia i częstotliwości, przez co jakość energii elektrycznej staje się równie ważna jak jej ilość.

Analiza zapotrzebowania mocy na statku rybackim

Podstawowym krokiem w doborze generatora jest dokładne oszacowanie zapotrzebowania na moc. W praktyce stosuje się listę odbiorników wraz z ich mocami znamionowymi, trybem pracy oraz kategorią ważności. Dobrze przygotowana analiza powinna obejmować zarówno scenariusz rejsu przejściowego (bez połowu), jak i scenariusze maksymalnego obciążenia w czasie intensywnego łowienia oraz zamrażania urobku.

Podział odbiorników na grupy

W praktyce armatorskiej stosuje się podział odbiorników na kilka grup:

• Odbiorniki ciągłe – pracujące nieprzerwanie w czasie rejsu, jak podstawowe systemy nawigacji, chłodzenie mroźni w podtrzymaniu, pompy obiegowe, oświetlenie podstawowe;
• Odbiorniki okresowe – uruchamiane w określonych fazach pracy statku, np. windy trałowe, wciągarki, urządzenia sortowania i pakowania ryby, maszyny pomocnicze w ładowniach;
• Odbiorniki awaryjne – zasilane zwykle z osobnego źródła (agregat awaryjny), ale ich moc i charakter wpływają na projekt całego systemu energetycznego jednostki.

Na tej podstawie przygotowuje się tzw. bilans mocy, w którym sumuje się obciążenia w różnych stanach pracy. Osobno analizuje się obciążenia o charakterze indukcyjnym (silniki) z uwzględnieniem prądów rozruchowych, a osobno obciążenia rezystancyjne (ogrzewanie, niektóre grzałki technologiczne). Ważnym parametrem jest współczynnik mocy cos φ, od którego zależy wymagana moc pozorna generatora.

Dobór rezerwy mocy

Najczęstszym błędem jest niedoszacowanie wymaganej mocy z obawy przed wyższym kosztem inwestycji i zużyciem paliwa. Jednak zbyt mały generator będzie pracował przez większość czasu blisko maksymalnego obciążenia, co znacząco przyspieszy zużycie silnika napędowego, zwiększy ryzyko spadków napięcia przy rozruchach silników oraz utrudni ewentualną rozbudowę wyposażenia statku. Z kolei przewymiarowanie skutkuje małym obciążeniem względnym, co może prowadzić do tzw. pracy na niedociążeniu i problemów z nagarem, zwłaszcza w silnikach wysokoprężnych.

Przyjmuje się, że optymalne jest, gdy w typowym trybie pracy generator obciążony jest na poziomie 60–80% mocy znamionowej, a w chwilowych szczytach (np. równoczesny rozruch kilku odbiorników) nie przekracza około 110% mocy przez krótki czas, zgodnie ze specyfikacją producenta. W tym celu do wynikowego bilansu mocy dodaje się odpowiedni współczynnik bezpieczeństwa – zwykle 15–30% w zależności od charakteru jednostki i rodzaju wyposażenia.

Uwzględnienie specyfiki połowu i rejonów żeglugi

Inne wymagania ma mały kuter dzienny operujący blisko brzegu, a inne dalekomorski trawler‑przetwórnia. W pierwszym przypadku znaczna część energii kierowana jest na wciągarki, oświetlenie pokładu roboczego i podstawową elektronikę. Tego typu jednostki często mogą korzystać z portowej sieci elektrycznej w okresie postoju, dlatego generator dobiera się przede wszystkim pod kątem pracy w morzu. Z kolei trawler przetwórczy funkcjonuje wiele dni z dala od portów, a jego system chłodniczo‑mroźniczy wymaga znacznej i bardzo stabilnej mocy. Do bilansu należy wówczas wliczyć także linie technologiczne obróbki ryb, systemy pakowania, a nawet mechanizmy transportu wewnętrznego w ładowni.

Rodzaje generatorów stosowanych na statkach rybackich

W praktyce morskiej wykorzystuje się kilka typów generatorów, różniących się zarówno napędem, jak i konstrukcją części elektrycznej. Wybór zależy od wielkości statku, rodzaju napędu głównego, wymagań klasyfikatora oraz preferencji armatora.

Generatory napędzane silnikiem wysokoprężnym

Najpowszechniejszym rozwiązaniem są generatory napędzane niezależnym silnikiem dieslowskim. Tworzą one tzw. zespoły prądotwórcze (gensety), w których silnik spalinowy sprzęgnięty jest z prądnicą synchroniczną lub asynchroniczną. Zaletą takiego układu jest pełna niezależność od wału głównego, możliwość elastycznego rozmieszczenia w maszynowni oraz stosunkowo prosta obsługa serwisowa. Tego typu rozwiązania dominują na małych i średnich jednostkach rybackich.

Silniki wysokoprężne używane w agregatach okrętowych muszą być przystosowane do pracy w warunkach morskich: odporna na korozję zabudowa, odpowiednie chłodzenie (często woda zaburtowa poprzez wymienniki pośrednie), osprzęt paliwowy i filtracyjny dostosowany do jakości paliwa bunkrowanego przez statek. Znaczenie ma także poziom hałasu i wibracji, szczególnie w jednostkach, gdzie maszynownia położona jest blisko pomieszczeń załogi.

Generatory wałowe

Na większych jednostkach stosuje się często tzw. generatory wałowe, sprzęgnięte bezpośrednio z wałem napędzającym śrubę lub poprzez przekładnię. Energia elektryczna wytwarzana jest wówczas przez tę samą maszynę, która zapewnia ciąg statku. Rozwiązanie to pozwala na poprawę efektywności energetycznej, ponieważ silnik główny pracuje zazwyczaj w korzystnym zakresie obciążeń, a część nadwyżki mocy może zostać wykorzystana do zasilania systemów pokładowych.

Generatory wałowe często wymagają zastosowania przekształtników częstotliwości, jeśli prędkość obrotowa wału jest zmienna. W bardziej zaawansowanych systemach stosuje się układy umożliwiające pracę zarówno w trybie równoległym z innymi generatorami, jak i w trybie samodzielnym. Ich projektowanie wymaga ścisłej współpracy projektanta kadłuba i napędu ze specjalistami od elektroenergetyki okrętowej.

Systemy hybrydowe i praca równoległa generatorów

Coraz częściej na statkach rybackich spotyka się układy, w których równolegle pracują dwa lub więcej agregatów. Pozwala to dostosować liczbę uruchomionych jednostek do aktualnego zapotrzebowania, a jednocześnie zwiększa bezpieczeństwo energetyczne na wypadek awarii jednego z generatorów. Szczególny wariant stanowią systemy hybrydowe, w których dołączane są magazyny energii (baterie) oraz, w ograniczonym zakresie, dodatkowe źródła jak panele fotowoltaiczne lub małe turbiny wiatrowe montowane na nadbudówce.

Praca równoległa generatorów wymaga precyzyjnej regulacji częstotliwości, napięcia i fazy, aby uniknąć przepływów mocy biernej i niekontrolowanych przeciążeń. W praktyce stosuje się zaawansowane automatyki synchronizacji oraz systemy zarządzania obciążeniem (load sharing), które przydzielają moc poszczególnym agregatom. Dobrze skonfigurowany system umożliwia płynne dołączanie i odłączanie zespołów prądotwórczych w zależności od potrzeb połowu, pracy maszyn przetwórczych czy postoju w porcie.

Parametry techniczne ważne przy doborze generatora

Oprócz mocy znamionowej istnieje szereg parametrów, które mają bezpośredni wpływ na niezawodność i jakość zasilania na statku. Ich właściwy dobór stanowi jeden z kluczowych elementów współpracy armatora z dostawcą agregatu oraz biurem projektowym.

Napięcie i częstotliwość

W europejskich i wielu międzynarodowych standardach dla statków przyjmuje się zazwyczaj częstotliwość 50 Hz lub 60 Hz w zależności od wymagań klasyfikatora oraz spodziewanych portów zawinięcia. Na mniejszych jednostkach popularne są instalacje jednofazowe 230 V, często uzupełnione o trójfazowe 400 V dla większych odbiorników. Na średnich i dużych statkach rybackich spotyka się głównie układy trójfazowe 400 V (50 Hz) lub zbliżone.

Generator musi zapewniać stabilne napięcie w dopuszczalnym zakresie odchyleń, zwykle ±2,5–5% w zależności od klasy urządzenia. Zbyt duże wahania napięcia mogą prowadzić do przegrzewania się silników, niestabilnej pracy elektroniki i skrócenia trwałości odbiorników. Wysokiej jakości prądnice wyposażone są w zaawansowane regulatory napięcia typu AVR, które utrzymują parametry wyjściowe w granicach norm, nawet przy szybkich zmianach obciążenia.

Stopień ochrony i odporność środowiskowa

Urządzenia okrętowe narażone są na działanie wilgoci, mgły solnej, olejów i drgań kadłuba. Z tego względu generator przeznaczony do pracy na statku rybackim powinien mieć odpowiedni stopień ochrony IP, zabezpieczający uzwojenia i elementy elektryczne przed dostępem wody oraz zanieczyszczeń. Ważne jest także prawidłowe posadowienie zespołu prądotwórczego na fundamentach wibroizolacyjnych, dzięki czemu zmniejsza się przenoszenie drgań na konstrukcję kadłuba oraz chroni się delikatne elementy instalacji.

Wymagania klasyfikatorów (np. DNV, Lloyd’s Register, PRS) określają szczegółowo dopuszczalne zakresy temperatur otoczenia, wilgotności, przechyłów wzdłużnych i poprzecznych oraz przyspieszeń, przy których generator musi zachować pełną funkcjonalność. Zlekceważenie tych parametrów przy doborze wyposażenia może skutkować poważnymi problemami eksploatacyjnymi, szczególnie w chłodnych akwenach z możliwością oblodzenia czy w rejonach tropikalnych.

Chłodzenie i układ wydechowy

Silnik spalinowy agregatu musi mieć zapewnione wydajne chłodzenie. Najczęściej stosuje się układ dwukrzężowy: wewnętrzny obieg wody chłodzącej silnik i wymiennik ciepła, do którego doprowadzana jest woda zaburtowa. Z projektowego punktu widzenia istotne jest dobranie przekrojów przewodów, zabezpieczeń przeciwkawitacyjnych oraz filtrów chroniących wymiennik przed zanieczyszczeniami z morza.

Układ wydechowy wymaga zaprojektowania odpowiedniej drogi odprowadzenia spalin, z uwzględnieniem tłumików hałasu, kompensatorów drgań oraz ochrony przed przedostawaniem się wody zaburtowej do silnika. Niekorzystnie poprowadzony wydech może generować nadmierne straty ciśnienia, co prowadzi do spadku mocy i wzrostu zużycia paliwa, a w skrajnym przypadku do uszkodzeń jednostki napędowej.

Integracja generatora z systemami statku rybackiego

Dobór generatora nie kończy się na parametrach samego urządzenia. Kluczowe jest jego zintegrowanie z całą instalacją okrętową: rozdzielnicami, automatyką, systemami bezpieczeństwa i planem energetycznym jednostki. Prawidłowa integracja minimalizuje ryzyko przeciążeń, ułatwia diagnostykę usterek oraz pozwala na optymalne wykorzystanie wyprodukowanej energii.

Rozdział mocy i priorytety odbiorników

Na statkach rybackich często stosuje się układy priorytetów odbiorników. W przypadku niedoboru mocy lub awarii jednego z generatorów automatyka może odłączać mniej istotne odbiorniki (np. część urządzeń komfortu bytowego), aby utrzymać zasilanie kluczowych systemów bezpieczeństwa i chłodnictwa. Dlatego już na etapie doboru agregatu warto opracować matrycę priorytetów oraz scenariusze pracy w trybach ograniczonej mocy.

Elastyczność rozdziału mocy jest szczególnie ważna przy długotrwałych rejsach, kiedy zużycie paliwa staje się jednym z głównych czynników kosztowych. Dobrze zaprojektowany system pozwala przechodzić między trybami „pełnej produkcji” (połowy i przetwarzanie) a trybami oszczędnościowymi w czasie przepłynięć między łowiskami.

Automatyka rozruchu i zdalne sterowanie

Nowoczesne zespoły prądotwórcze wyposażone są w panele sterowania umożliwiające zarówno automatyczny rozruch i zatrzymanie, jak i zdalną kontrolę parametrów pracy. Na statkach rybackich szczególnie cenne są funkcje automatycznego startu w reakcji na spadek napięcia w sieci, synchronizacji z istniejącą instalacją oraz płynnego przełączania obciążenia z jednego generatora na inny.

Automatyka powinna być powiązana z systemami alarmowymi maszynowni, tak aby w przypadku przekroczenia dopuszczalnych temperatur, ciśnień oleju czy prędkości obrotowych można było szybko zareagować i uniknąć poważnych awarii. W praktyce oznacza to konieczność zastosowania odpowiednich czujników, wyłączników bezpieczeństwa i logicznie zaprojektowanych sekwencji postępowania w stanach awaryjnych.

Efektywność paliwowa i koszty eksploatacji

Zużycie paliwa przez generator ma bezpośredni wpływ na ekonomię połowu. Dla wielu armatorów koszty energetyczne stanowią jedną z największych pozycji w budżecie rejsu, szczególnie przy intensywnym korzystaniu z urządzeń mroźniczych. Dlatego coraz większą wagę przywiązuje się do efektywności paliwowej agregatów, wyboru odpowiedniego typu paliwa oraz optymalizacji profilu pracy.

Dopasowanie mocy do charakteru rejsów

Jeśli statek większość czasu spędza przy niskim obciążeniu energetycznym, lepiej zastosować dwa mniejsze generatory pracujące naprzemiennie niż jedną dużą jednostkę często działającą na niskiej mocy. Silniki dieslowskie osiągają najlepszą sprawność w określonym przedziale obciążeń, a przewlekła praca przy zbyt małym obciążeniu sprzyja powstawaniu osadów i zwiększa ryzyko awarii. Możliwość precyzyjnego dostosowania wyprodukowanej energii do aktualnego zapotrzebowania przekłada się na mniejsze zużycie paliwa w skali rocznej.

Rodzaj paliwa i jakość serwisu

Na statkach rybackich stosuje się zwykle paliwa destylacyjne (np. MGO) o dobrej jakości, co ułatwia eksploatację i serwis generatorów. Niezależnie od rodzaju paliwa ważne jest jednak zastosowanie odpowiednich filtrów, systemów odwadniania zbiorników oraz regularne monitorowanie parametrów paliwa. Zanieczyszczenia, woda czy niejednorodność paliwa mogą prowadzić do niestabilnej pracy silnika agregatu, spadku mocy i zwiększonej emisji spalin.

Wybierając konkretny model zespołu prądotwórczego, warto przeanalizować dostępność autoryzowanego serwisu w portach, w których jednostka najczęściej zawija. Szybki dostęp do części zamiennych i wsparcia technicznego może zadecydować o zdolności statku do kontynuowania rejsu po awarii, co ma szczególne znaczenie dla flot rybackich pracujących w cyklach sezonowych, kiedy każdy przestój oznacza zauważalne straty finansowe.

Wymogi prawne i klasyfikacyjne dotyczące generatorów

Statki rybackie podlegają zarówno przepisom administracji państwa bandery, jak i wymaganiom towarzystw klasyfikacyjnych oraz norm międzynarodowych. Dotyczą one także systemów energetycznych i generatorów prądotwórczych. Przy doborze agregatu trzeba uwzględnić nie tylko parametry techniczne, ale również zgodność z odpowiednimi przepisami, np. wymogami dyrektyw UE, konwencji SOLAS (w zakresie bezpieczeństwa) czy przepisów sanitarnych związanych z transportem i przetwarzaniem żywności.

W wielu przypadkach wymagane jest posiadanie oddzielnego generatora awaryjnego, zlokalizowanego w innej strefie pożarowej niż główna siłownia. Zasilanie awaryjne musi być zdolne do podtrzymania pracy najważniejszych systemów bezpieczeństwa, oświetlenia, łączności oraz pewnej części urządzeń chłodniczych przez określony czas. Dobór generatora głównego powinien być skoordynowany z parametrami tego agregatu awaryjnego, aby uniknąć konfliktów w projektowaniu rozdzielnic i systemów automatyki.

Kolejnym aspektem są normy emisji spalin (np. wymagania IMO Tier dla silników okrętowych) oraz hałasu, zarówno wewnątrz jednostki, jak i na zewnątrz. W obszarach wrażliwych środowiskowo rośnie nacisk na redukcję emisji i możliwość pracy w trybach niskoemisyjnych, co pośrednio wpływa także na trendy w projektowaniu generatorów okrętowych.

Praktyczne wskazówki dla armatorów i użytkowników

Choć dobór generatora jest zwykle zadaniem projektanta i dostawcy technologii, armator oraz załoga mają istotny wpływ na końcowy efekt eksploatacyjny. Warto zwrócić uwagę na kilka praktycznych aspektów, które często decydują o satysfakcji z użytkowania systemu energetycznego na statku rybackim.

Ergonomia obsługi i dostęp serwisowy

Generator powinien być zlokalizowany tak, aby zapewnić wygodny dostęp do podstawowych punktów serwisowych: filtrów paliwa, filtrów oleju, układu chłodzenia, zacisków elektrycznych i panelu sterowania. Zbyt ciasne zabudowanie agregatu utrudnia konserwację, wydłuża prace przeglądowe i sprzyja pomijaniu niektórych czynności obsługowych. Już na etapie projektu statku warto przewidzieć odpowiednią przestrzeń w maszynowni oraz drogi ewakuacji urządzeń, np. przy ich ewentualnej wymianie.

Szkolenie załogi i procedury eksploatacyjne

Nawet najlepszy generator nie zapewni niezawodności, jeśli załoga nie będzie znała jego ograniczeń i zasad obsługi. Kapitan oraz mechanicy powinni mieć opracowane jasne procedury uruchamiania, przełączania obciążeń, reagowania na alarmy oraz wykonywania rutynowych przeglądów. Warto, aby producent lub dostawca przeprowadził szkolenie wstępne i okresowe, szczególnie przy wprowadzaniu na jednostkę nowych typów agregatów lub rozbudowanych systemów automatyki.

Monitorowanie parametrów pracy

Nowoczesne panele sterowania umożliwiają rejestrację kluczowych parametrów: napięcia, częstotliwości, prądu fazowego, temperatury silnika, ciśnienia oleju, godzin pracy. Systematyczna analiza tych danych pozwala wykryć wczesne symptomy problemów – np. stopniowy spadek napięcia, wzrost temperatury w określonych warunkach obciążenia czy niestabilność prędkości obrotowej. Dzięki temu można zaplanować serwis zanim dojdzie do nieplanowanego przestoju generatora w krytycznym momencie połowu.

Perspektywy rozwoju systemów zasilania na statkach rybackich

Rozwój technologii energetycznych oraz rosnące wymagania środowiskowe wpływają także na sektor rybołówstwa. Choć generatory dieslowskie pozostaną zapewne przez dłuższy czas podstawowym źródłem energii na morzu, coraz większe znaczenie zyskują rozwiązania hybrydowe, magazynowanie energii oraz inteligentne systemy zarządzania obciążeniem. W przyszłości można spodziewać się szerszego wykorzystania baterii o dużej gęstości energii do pokrywania krótkotrwałych szczytów obciążenia, a także stosowania bardziej zaawansowanych układów odzysku energii z procesów chłodniczych czy napędu głównego.

Celem tych innowacji jest nie tylko redukcja zużycia paliwa i emisji, ale również zwiększenie niezawodności oraz komfortu pracy załogi. Dla armatorów oznacza to konieczność śledzenia pojawiających się technologii, porównywania kosztów inwestycyjnych i eksploatacyjnych oraz rozważnego wdrażania rozwiązań, które rzeczywiście przynoszą korzyści w warunkach konkretnego rodzaju połowów i rejonów działania statku.

FAQ – najczęstsze pytania o dobór generatora do statku rybackiego

Jaką moc generatora wybrać do średniej wielkości kutra rybackiego?

Moc generatora dobiera się na podstawie dokładnego bilansu wszystkich odbiorników elektrycznych, z podziałem na pracę w porcie, w trakcie połowu i w czasie przepłynięć. Dla typowego kutra długości kilkunastu metrów jest to często zakres od kilkunastu do kilkudziesięciu kVA, ale konkretna wartość zależy od liczby i mocy wciągarek, systemu chłodniczego, wyposażenia bytowego oraz planowanej rozbudowy. W praktyce do wyniku bilansu dodaje się 15–30% rezerwy, aby generator nie pracował stale z maksymalnym obciążeniem.

Czy na statku rybackim lepiej mieć jeden duży generator, czy dwa mniejsze?

Układ z dwoma mniejszymi generatorami często jest korzystniejszy, ponieważ pozwala dostosować liczbę pracujących agregatów do chwilowego zapotrzebowania na moc, co poprawia efektywność paliwową i zwiększa niezawodność. Przy małym obciążeniu można używać tylko jednego generatora, a drugi traktować jako rezerwowy lub uruchamiać w okresach szczytowego poboru, np. przy intensywnych połowach i pracy mroźni. Rozwiązanie z jednym dużym agregatem może być tańsze inwestycyjnie, ale mniej elastyczne i wrażliwsze na awarie.

Na co zwrócić uwagę przy wyborze lokalizacji generatora w maszynowni?

Kluczowe jest zapewnienie dostępu serwisowego z każdej strony agregatu, odpowiedniej wentylacji oraz drogi odprowadzenia spalin bez nadmiernych strat ciśnienia. Generator nie powinien być ustawiony zbyt blisko elementów wrażliwych na drgania i wysoką temperaturę. Ważne jest także przewidzenie ścieżki demontażu – np. przez właz ładunkowy lub specjalny otwór w pokładzie – na wypadek konieczności wymiany. Dobrze zaprojektowana lokalizacja ułatwia utrzymanie agregatu, zmniejsza hałas i poprawia bezpieczeństwo eksploatacji.

Jak często należy wykonywać przeglądy generatora na statku rybackim?

Częstotliwość przeglądów zależy od zaleceń producenta i intensywności eksploatacji, ale zwykle podstawowe czynności wykonuje się po określonej liczbie godzin pracy silnika (np. co 250–500 godzin). Obejmuje to wymianę oleju i filtrów, kontrolę układu chłodzenia, sprawdzenie połączeń elektrycznych oraz weryfikację parametrów pracy. Oprócz tego zaleca się przeglądy sezonowe przed okresem intensywnych połowów. Dobrze prowadzony dziennik obsługi ułatwia planowanie serwisu i minimalizuje ryzyko nieplanowanych przestojów.