Międzynarodowa Rada Badań Morza (ICES – International Council for the Exploration of the Sea) jest kluczową organizacją naukową odpowiedzialną za opracowywanie zaleceń dotyczących wielkości połowów w północno‑wschodnim Atlantyku, w tym na Morzu Bałtyckim. Jej ekspertyzy stanowią fundament decyzji politycznych Unii Europejskiej i państw nadbałtyckich, a więc bezpośrednio wpływają na sposób, w jaki prowadzone jest zarządzanie zasobami rybnymi, na sytuację ekonomiczną sektora rybołówstwa oraz na stan całego ekosystemu morskiego.

Mandat, struktura i znaczenie ICES dla Morza Bałtyckiego

ICES powstała w 1902 r. jako jedna z najstarszych organizacji zajmujących się nauką o morzu. Dziś zrzesza kilkadziesiąt państw z Europy i Ameryki Północnej. Istotą jej działania jest dostarczanie rzetelnej, opartej na dowodach naukowych porady doradczej w sprawach eksploatacji zasobów rybnych i ochrony środowiska morskiego. ICES nie tworzy prawa – ale jej rekomendacje są punktem wyjścia do ustalania limitów połowowych (TAC – Total Allowable Catch) przez organy polityczne, takie jak Rada UE.

W kontekście Morza Bałtyckiego ICES współpracuje przede wszystkim z Komisją Europejską oraz z regionalną organizacją BALTFISH (Forum ds. Rybołówstwa na Morzu Bałtyckim). Kraje członkowskie (m.in. Polska, Niemcy, Szwecja, Dania, Litwa, Łotwa, Estonia, Finlandia) zgłaszają potrzeby doradcze, a ICES przygotowuje oceny stanu stad ryb i rekomendowane poziomy połowów.

Struktura ICES obejmuje Zgromadzenie Ogólne, Komitet Doradczy (ACOM), komitety naukowe oraz liczne grupy robocze. W przypadku Bałtyku kluczową rolę odgrywają wyspecjalizowane grupy, np. zajmujące się dorszem, śledziem czy szprotem, oraz grupa oceniająca wpływ czynników środowiskowych, takich jak eutrofizacja, zmiany zasolenia czy zmiany klimatu.

Specyfika Morza Bałtyckiego – płytkie, półzamknięte morze o ograniczonej wymianie wód, podatne na eutrofizację, z licznymi dopływami rzecznymi – sprawia, że zarządzanie zasobami rybnymi jest tu znacznie trudniejsze niż na otwartym Atlantyku. Dlatego rola ICES w dostarczaniu spójnych, porównywalnych w czasie analiz ma wyjątkowe znaczenie dla tworzenia wspólnej, transgranicznej polityki rybackiej.

Jak ICES ustala limity połowowe dla Morza Bałtyckiego

Ustalanie limitów połowowych jest procesem wieloetapowym, w którym kluczowe znaczenie ma zarówno precyzyjne gromadzenie danych, jak i ich zaawansowana analiza. ICES łączy w tym celu informacje z wielu źródeł: statystyk połowowych, badań naukowych, programów monitoringu oraz obserwatorów na statkach rybackich.

Zbieranie i przetwarzanie danych biologicznych i połowowych

Podstawą są dane o połowach komercyjnych, przekazywane przez państwa członkowskie: wielkość wyładunków, struktura wiekowa ryb, długość i masa osobników, narzędzia połowowe, obszar i czas połowu. Równolegle prowadzone są rejsy badawcze finansowane m.in. przez UE, w trakcie których naukowcy pobierają próby biologiczne (np. otolity do określania wieku, próbki tkanek), wykonują pomiary echosondami, szacują zagęszczenie poszczególnych gatunków.

Dopełnieniem są dane środowiskowe: temperatura i zasolenie wody, stężenie tlenu, zawartość azotu i fosforu, a także informacje dotyczące zanieczyszczeń czy stanów obszarów tarliskowych. W Bałtyku bardzo ważne jest monitorowanie zjawisk beztlenowych w głębokich partiach basenu głównego, które wpływają na sukces rozrodczy dorsza i innych gatunków.

Zgromadzone dane trafiają do wspólnych baz ICES, gdzie są wstępnie oczyszczane, sprawdzane pod kątem spójności oraz uzupełniane o metadane. Następnie grupy ekspertów przygotowują tzw. oceny stanu stad (stock assessment), wykorzystując różnorodne modele matematyczne i statystyczne.

Modele oceny stad i progi referencyjne

ICES korzysta z wielu typów modeli oceny zasobów, od klasycznych modeli kohortowych (np. XSA, SAM) po metody zintegrowane, w których łączy się dane z połowów, rejsów badawczych i parametrów środowiskowych. Celem jest oszacowanie wielkości biomasy tarłowej, rekrutacji (dopływu młodych roczników do stada eksploatowanego) oraz całkowitej śmiertelności połowowej.

Na tej podstawie wyznaczane są tzw. punkty referencyjne: B_MSY, F_MSY, B_lim, B_pa. Odnoszą się one do koncepcji maksymalnego podtrzymywalnego połowu (MSY – Maximum Sustainable Yield) i kryteriów ostrożnościowych (precautionary approach). Dla każdego stada ustala się poziom biomasy, poniżej którego rośnie ryzyko załamania reprodukcji, oraz poziom intensywności połowów, przy którym uzyskuje się optymalną długoterminową produkcję bez uszczerbku dla zdolności odnawiania się zasobów.

Jeżeli biomasa tarłowa jest powyżej bezpiecznych progów i nie obserwuje się negatywnych trendów, rekomendowany limit połowowy może być zbliżony do tego, jaki wynika z poziomu F_MSY. Jeśli jednak biomasa spada poniżej B_MSY, a tym bardziej poniżej B_lim, ICES może rekomendować silne ograniczenie połowów lub wręcz ich czasowe wstrzymanie dla danego stada.

Tworzenie zaleceń TAC i ich przekład na decyzje polityczne

Ostateczna porada doradcza ma zwykle formę rekomendowanej wartości TAC dla kolejnego roku lub na dwuletni okres. ICES prezentuje zakres możliwych poziomów połowów w zależności od przyjętego scenariusza zarządzania (np. szybkie odbudowanie zasobu, stabilizacja połowów, minimalizacja wahań w roku do roku). W dokumentach doradczych zawarte są także ostrzeżenia dotyczące niepewności danych, wpływu nielegalnych lub niezgłaszanych połowów, a także potencjalnych skutków zmian środowiskowych.

Komisja Europejska wykorzystuje te rekomendacje do przygotowania propozycji rozporządzeń w sprawie limitów połowowych. Następnie państwa członkowskie na forum Rady UE negocjują ostateczne wartości TAC, dzielą je na kwoty narodowe oraz ustalają dodatkowe środki zarządcze, takie jak zamknięcia obszarów, ograniczenia narzędzi połowowych czy wymogi w zakresie kontroli rybołówstwa.

W praktyce wartości uchwalone politycznie mogą się różnić od rekomendacji ICES – zwykle są wyższe, co uzasadnia się względami społeczno‑gospodarczymi. Z perspektywy naukowej każdorazowe odejście od zaleceń zwiększa ryzyko nadmiernej eksploatacji, wydłuża czas potrzebny na odbudowę stad i komplikuje proces zarządzania zasobami.

Szczególne wyzwania dla stad bałtyckich

Na Morzu Bałtyckim w ostatnich latach szczególnie trudna jest sytuacja dorsza (zwłaszcza stada wschodniego), którego biomasa tarłowa spadła znacznie poniżej bezpiecznych progów. ICES wielokrotnie rekomendowała minimalne, a nawet zerowe limity połowowe na cele komercyjne, dopuszczając jedynie ograniczone połowy przyłowowe wynikające z innych połowów mieszanych.

W przypadku śledzia i szprota sytuacja jest bardziej zróżnicowana przestrzennie. W niektórych podobszarach stada utrzymują się na relatywnie stabilnym poziomie, w innych obserwowany jest spadek biomasy lub pogorszenie kondycji osobników. ICES, analizując te różnice, może proponować zróżnicowane limity dla poszczególnych jednostek zarządczych, uwzględniając interakcje troficzne między gatunkami – np. zależność dorsza od dostępności śledzia i szprota jako pokarmu.

ICES w systemie zarządzania zasobami rybnymi – wymiar ekologiczny, gospodarczy i społeczny

Ustalanie limitów połowowych to tylko jeden, choć widoczny, element szerszego systemu zarządzania zasobami rybnymi. Rola ICES sięga dalej: jej analizy są podstawą do wyznaczania długoterminowych planów zarządzania, oceny wpływu różnych rodzajów narzędzi połowowych na ekosystem oraz formułowania zaleceń dotyczących ochrony siedlisk i gatunków wrażliwych.

Ekosystemowe podejście do zarządzania

Coraz większą część pracy ICES stanowi rozwijanie tzw. ekosystemowego podejścia do zarządzania rybołówstwem (EAFM – Ecosystem Approach to Fisheries Management). Oznacza ono, że decyzje nie mogą opierać się tylko na stanie pojedynczego stada, ale muszą uwzględniać cały ekosystem morski: sieci troficzne, siedliska denna, gatunki chronione, a także presje niezwiązane bezpośrednio z rybołówstwem, takie jak eutrofizacja, zanieczyszczenia chemiczne, hałas podwodny czy zmiany klimatu.

Dla Morza Bałtyckiego oznacza to konieczność ścisłej koordynacji polityk w zakresie rybołówstwa, ochrony środowiska morskiego (Ramowa Dyrektywa w sprawie Strategii Morskiej), gospodarki wodnej, rolnictwa (źródła zanieczyszczeń biogennych) oraz planowania przestrzennego obszarów morskich. ICES, jako organ doradczy, przygotowuje zintegrowane oceny środowiskowe całych basenów morskich, wskazując, jak różne presje kumulują się i wpływają na stan zasobów rybnych.

Przykładowo, niska zawartość tlenu na dnie ogranicza obszar dostępny dla rozrodu dorsza i innych gatunków demersalnych. Nawet przy redukcji presji połowowej odbudowa stada może być utrudniona, jeśli nie poprawi się jakość środowiska. Dlatego doradztwo ICES coraz częściej obejmuje scenariusze „co‑jeśli”, pokazujące, jak zmiany w polityce rolnej czy ściekowej mogą w długim okresie wpłynąć na rybołówstwo.

Wymiar gospodarczy i społeczny rekomendacji ICES

Naukowe zalecenia ICES nie są neutralne ekonomicznie. Obniżenie limitów połowowych może prowadzić do zmniejszenia przychodów armatorów, konieczności redukcji floty czy przeorientowania działalności na inne gatunki lub sektory. Z drugiej strony zbyt wysokie limity, niezgodne z doradztwem, grożą załamaniem zasobów i jeszcze poważniejszymi konsekwencjami ekonomicznymi w średnim i długim okresie.

System zarządzania zasobami rybnymi w UE zakłada łączenie celów biologicznych z celami społeczno‑gospodarczymi. ICES skupia się przede wszystkim na ocenie biologicznej, pozostawiając politykom decyzję, jak zbilansować krótkoterminowe koszty z długoterminowymi korzyściami. Mimo to organizacja coraz częściej współpracuje z ekonomistami rybołówstwa, aby lepiej opisywać potencjalne skutki różnych scenariuszy zarządzania.

Na Bałtyku problemem są także konflikty między różnymi segmentami floty: statkami dalekomorskimi a przybrzeżnymi jednostkami małymi, połowami przemysłowymi (na mączkę rybną i olej) a połowami konsumpcyjnymi, czy wreszcie rybołówstwem a turystyką i rekreacją (np. wędkarstwo morskie, obserwacje przyrody). Rekomendacje ICES mogą pośrednio wpływać na te relacje, np. poprzez sugerowanie ograniczeń połowów w określonych obszarach lub sezonach w celu ochrony stad tarłowych.

Przejrzystość, udział interesariuszy i krytyka ICES

ICES dąży do zapewnienia wysokiej przejrzystości procesu doradczego: raporty z posiedzeń grup roboczych, pełne dokumenty oceny stad oraz końcowe rekomendacje są publicznie dostępne. Jednocześnie znaczenie ma udział zainteresowanych stron – rybaków, organizacji pozarządowych, administracji oraz środowiska naukowego spoza ICES – w dyskusjach nad założeniami metodologicznymi i interpretacją wyników.

Część krytyki dotyczy złożoności modeli i trudności w zrozumieniu ich działania przez osoby spoza wąskiej grupy ekspertów. Pojawiają się też zarzuty, że doradztwo bywa zbyt ostrożne i nie doszacowuje potencjału połowowego, lub odwrotnie – że w przeszłości nie uwzględniało dostatecznie szybkich zmian środowiskowych. ICES reaguje na te wyzwania, wprowadzając przeglądy zewnętrzne (peer‑review), rozwijając metody uwzględniania niepewności i udostępniając kod źródłowy modeli tam, gdzie to możliwe.

Istotnym kierunkiem rozwoju jest lepsze włączanie wiedzy lokalnej, w tym tradycyjnej wiedzy rybaków, do procesów oceny. Choć doradztwo ICES musi pozostać oparte na danych weryfikowalnych, informacje od praktyków mogą wskazywać na nowe hipotezy badawcze lub pomóc zidentyfikować luki w monitoringu, np. zmiany w rozmieszczeniu stad ryb, które nie zostały jeszcze uchwycone w standardowych programach badawczych.

FAQ

Jaką rolę odgrywa ICES w praktycznym ustalaniu limitów połowowych na Bałtyku?

ICES przygotowuje naukowe rekomendacje dotyczące poziomu połowów dla poszczególnych stad ryb, opierając się na danych biologicznych, połowowych i środowiskowych. Te zalecenia nie są prawem, lecz stanowią podstawę dla propozycji Komisji Europejskiej oraz negocjacji między państwami członkowskimi UE. Ostateczne limity (TAC) przyjmuje Rada UE, czasem odbiegając od rekomendacji ze względów społeczno‑gospodarczych.

Dlaczego limity zalecane przez ICES są czasem dużo niższe niż oczekiwaliby rybacy?

ICES kieruje się przede wszystkim celem zachowania długoterminowej zdolności stad do odnawiania się, dlatego stosuje podejście ostrożnościowe. Gdy biomasa spada lub pojawiają się sygnały pogorszenia kondycji stada, zalecane limity muszą być obniżone, aby uniknąć jego załamania. Z perspektywy rybaków oznacza to krótkoterminowy spadek przychodów, ale w ujęciu wieloletnim ma zwiększać stabilność i przewidywalność połowów oraz ograniczać ryzyko nagłych, drastycznych zamknięć łowisk.

W jaki sposób ICES uwzględnia zmiany klimatu i stan środowiska w swoich ocenach?

Zmiany klimatu i pogarszająca się jakość środowiska są coraz silniej integrowane z ocenami stad. ICES zbiera dane o temperaturze, zasoleniu, tlenie, eutrofizacji i innych presjach środowiskowych. W części modeli parametry te są bezpośrednio wykorzystywane do prognozowania rekrutacji lub śmiertelności. Dodatkowo przygotowywane są zintegrowane oceny ekosystemowe, analizujące, jak różne presje łącznie wpływają na zasoby rybne i jak może to modyfikować zalecane poziomy połowów.

Czy rekomendacje ICES mogą całkowicie wstrzymać połowy określonego gatunku?

ICES nie ma kompetencji zakazania połowów, ale może rekomendować zerowy poziom połowów komercyjnych danego stada, jeśli jego biomasa tarłowa spadnie poniżej progów bezpieczeństwa lub gdy istnieją silne przesłanki o groźbie załamania reprodukcji. Wówczas do decyzji polityków należy, czy przyjąć taką rekomendację w całości, czy wprowadzić minimalne dopuszczalne połowy przyłowowe. W praktyce rekomendacje „zero połowów” są stosowane rzadko i zazwyczaj wiążą się z poważnym kryzysem zasobów.

Jak rybacy i inne zainteresowane strony mogą wpływać na prace ICES?

Rybacy oraz organizacje pozarządowe mogą brać udział w konsultacjach, przekazywać uwagi do projektów dokumentów, uczestniczyć w spotkaniach interesariuszy i forach regionalnych, takich jak BALTFISH. Część grup roboczych ICES prowadzi otwarte sesje, podczas których prezentowane są wyniki badań i zbierane informacje z sektora. Choć decyzje naukowe pozostają w gestii ekspertów, takie interakcje pomagają lepiej zrozumieć lokalne uwarunkowania rybołówstwa i poprawiają akceptację rekomendacji w praktyce.