Akwakultura rozwija się dynamicznie, a wraz z nią rośnie znaczenie odpowiednio dobranej paszy. Hodowcy ryb, zarówno w systemach intensywnych, jak i ekstensywnych, stają przed wyborem pomiędzy paszą ekstrudowaną a granulowaną. Oba typy karmy różnią się technologią produkcji, właściwościami fizycznymi, strawnością oraz wpływem na środowisko zbiornika. Zrozumienie tych różnic ma kluczowe znaczenie dla ekonomiki gospodarstwa, tempa wzrostu ryb oraz jakości wody w stawie, sadzu czy systemie RAS.

Na czym polega różnica technologiczna między paszą ekstrudowaną a granulowaną

Podstawą odmiennych właściwości obu rodzajów pasz jest technologia ich produkcji. Proces wytwarzania wpływa na strukturę fizyczną granulek, ich twardość, pływalność, a także stopień żelatynizacji skrobi i dostępność składników odżywczych. Dla hodowcy przekłada się to na parametry żywieniowe, poziom strata paszy oraz ogólną efektywność produkcji ryb.

Proces produkcji paszy granulowanej

Pasza granulowana powstaje najczęściej w niższych temperaturach i przy mniejszym ciśnieniu niż pasza ekstrudowana. Składniki surowcowe – mączki rybne, roślinne, śruty oleiste, zboża, dodatki mineralno-witaminowe – są najpierw mieszane, a następnie podawane do prasy granulującej. Tam są przeciskane przez matrycę z odpowiednimi otworami, po czym noże tną je na granulki o określonej długości.

Granulacja zwykle odbywa się w temperaturach rzędu 60–80°C, czasem z krótkotrwałym podgrzaniem masy paszowej przy użyciu pary. Skrobia ulega jedynie częściowej żelatynizacji, przez co jej strawność jest niższa w porównaniu z paszami ekstrudowanymi. Granulki mają dość zwartą strukturę, są twardsze i cięższe, dlatego przeważnie toną zaraz po podaniu do wody. To czyni paszę granulowaną przydatną przede wszystkim w żywieniu gatunków pobierających pokarm z dna lub w toni, ale poniżej lustra wody.

Niższa temperatura procesu pozwala lepiej chronić część wrażliwych składników, takich jak niektóre witaminy czy substancje bioaktywne, ale wymaga ostrożnego magazynowania, ponieważ granulki są mniej „zasklepie­ione” i bardziej podatne na pylenie oraz uszkodzenia mechaniczne.

Proces produkcji paszy ekstrudowanej

Pasza ekstrudowana powstaje w wyniku przejścia masy paszowej przez ekstruder – urządzenie, w którym surowiec poddawany jest wysokiemu ciśnieniu, intensywnemu mieszaniu oraz krótkotrwałemu działaniu wysokiej temperatury (nawet 120–180°C). W ekstruderze skrobia ulega silnej żelatynizacji, a białka częściowej denaturacji, co ułatwia ich trawienie przez ryby. Po gwałtownym wypchnięciu masy na zewnątrz następuje rozprężenie i odparowanie części wody, a granulki pęcznieją, nabierając porowatej struktury.

To właśnie porowata struktura decyduje o pływalności paszy. W zależności od parametrów procesu oraz gęstości mieszanki można uzyskać zarówno granulki pływające (floating), jak i wolno tonące lub szybko tonące. Przewagą technologii ekstrudowania jest możliwość bardzo precyzyjnego sterowania gęstością granulek, ich kształtem i wielkością, co pozwala dostosować paszę do sposobu żerowania danego gatunku ryb oraz do warunków systemu hodowlanego.

Wysoka temperatura i ciśnienie zwiększają higienizację paszy: niszczone są większość drobnoustrojów chorobotwórczych, pleśnie i część inhibitorów antyżywieniowych obecnych w niektórych surowcach roślinnych. Jednocześnie wymaga to odpowiedniego dodatku stabilnych witamin i antyoksydantów, aby ograniczyć straty podczas procesu. W paszach ekstrudowanych często stosuje się powlekanie tłuszczem na zimno – olej jest natryskiwany już po wyjściu granulek z ekstrudera, co pozwala osiągać bardzo wysoką zawartość energii bez nadmiernego jej rozkładu.

Wpływ technologii na skład i stabilność paszy

Technologia produkcji odbija się bezpośrednio na tym, jak składniki są rozmieszczone w granulkach i jak zachowują się w wodzie. Pasze ekstrudowane, dzięki wysokiemu stopniowi żelatynizacji skrobi, mają lepszą strawność energii i węglowodanów. Porowata struktura ułatwia działanie enzymów trawiennych ryb, ale również sprzyja pochłanianiu wody, co powoduje pęcznienie granulek i ich stopniowe mięknięcie. Dla wielu gatunków jest to korzystne, bo poprawia pobieranie pokarmu i redukuje straty wynikające z wypluwania twardych fragmentów.

W paszach granulowanych struktura jest bardziej zbita. Utrudnia to wodzie wnikanie w głąb granulki, przez co dłużej zachowuje ona pierwotny kształt. Takie granulki często są bardziej odporne na ścieranie podczas transportu pneumatycznego i automatycznego zadawania. Ich stabilność w wodzie bywa jednak różna – przy słabszym sklejeniu składników granulki mogą względnie szybko się rozpadać, co sprzyja powstawaniu zawiesiny i zanieczyszczeniu wody drobnymi cząstkami.

Podsumowując, różnice technologiczne między paszą ekstrudowaną i granulowaną mają znaczący wpływ na parametry odżywcze, trwałość w wodzie oraz możliwość dopasowania produktu do określonego systemu żywienia i gatunku ryb.

Właściwości żywieniowe i wpływ na ryby oraz środowisko hodowlane

Dobór rodzaju paszy w akwakulturze to nie tylko kwestia ceny. Każdy typ karmy w inny sposób wpływa na tempo wzrostu ryb, wykorzystanie białka i energii, kondycję stada, a także na jakość wody i obciążenie systemów oczyszczania. W intensywnych systemach RAS nawet drobna różnica w strawności czy ilości zawiesiny może przełożyć się na koszty filtracji, ryzyko chorób i stabilność parametrów wody.

Strawność i tempo wzrostu ryb

Pasza ekstrudowana z reguły charakteryzuje się wyższą strawnością, szczególnie w odniesieniu do węglowodanów i energii metabolicznej. Dzięki silnej żelatynizacji skrobi ryby mogą łatwiej wykorzystać zawartą w niej energię, co pozwala na zoptymalizowanie stosunku energii do białka w dawce. W dobrze zbilansowanej, wysokiej jakości paszy ekstrudowanej współczynnik wykorzystania paszy (FCR) może być o kilka–kilkanaście procent niższy niż w przypadku paszy granulowanej o podobnym składzie nominalnym.

Niższy FCR oznacza, że ryby potrzebują mniejszej ilości paszy do przyrostu tej samej masy ciała. Przekłada się to bezpośrednio na niższe koszty żywienia, mniejszą ilość odchodów oraz ograniczoną emisję substancji biogennych do środowiska wodnego. Szczególnie w przypadku gatunków o wysokim tempie wzrostu, takich jak łosoś atlantycki, pstrąg tęczowy czy tilapia, różnice te mogą być kluczowe dla rentowności produkcji.

Pasza granulowana może być nieco gorzej wykorzystywana, jednak przy odpowiednim dopasowaniu receptury i warunków karmienia również zapewnia dobre przyrosty. Częściej stosuje się ją w hodowlach o mniejszej intensywności, w stawach ziemnych czy przy gatunkach żerujących przy dnie, gdzie łatwiej jest im znaleźć tonące granulki niż pływające pelety ekstrudowane.

Pobieranie paszy i zachowanie ryb

Zachowanie ryb wobec paszy zależy od ich naturalnych preferencji żerowych oraz od sposobu podawania pokarmu. Pasze ekstrudowane pływające są szczególnie użyteczne u gatunków, które żerują przy powierzchni lub w górnej warstwie toni. Dzięki temu hodowca może obserwować intensywność żerowania, a także łatwiej regulować dawkę – widzi, czy część pelet pozostaje niezjedzona.

Takie rozwiązanie sprawdza się m.in. w karmieniu pstrągów, łososi, karasia srebrzystego, a także w niektórych systemach intensywnej hodowli karpia, gdzie w fazie tuczu stosuje się częściowo pasze pływające. Ryby szybko uczą się reagować na dźwięk karmnika automatycznego czy plusk granulek na powierzchni, co ułatwia prowadzenie regularnego programu żywieniowego.

Pasze granulowane tonące lepiej odpowiadają gatunkom denno- lub bentosożernym, takim jak sum europejski, jesiotr czy niektóre gatunki karpiowatych. W ich przypadku pasza pływająca mogłaby być gorzej akceptowana lub wiązałaby się z większym stresem, gdy ryby zmuszone są żerować w nietypowej dla siebie strefie zbiornika. Zaletą granulek tonących jest też to, że w niektórych systemach łatwiej jest dopasować punkt karmienia do naturalnego „stołu żerowego” ryb.

Istotnym parametrem jest także twardość granulek. Zbyt twarde wybija­ją się z pyska i są wypluwane, co prowadzi do strat. Pasze ekstrudowane, ze względu na porowatą strukturę, mogą szybciej nasiąkać wodą i mięknąć, dzięki czemu ryby pobierają je chętniej. Z kolei pasze granulowane przy braku odpowiedniej technologii wiązania składników bywają kruche lub zbyt twarde, generując pył i fragmenty trudne do zjedzenia.

Wpływ na jakość wody i środowisko

Każdy gram paszy, który nie zostanie zjedzony i przetworzony przez ryby, staje się dla hodowcy kłopotliwym odpadem. Niespożyte granulki opadają na dno zbiornika, gdzie ulegają rozkładowi mikrobiologicznemu, zużywając tlen i uwalniając substancje biogenne: azot i fosfor. W systemach intensywnych prowadzi to do wzrostu obciążenia filtrów, a w stawach ziemnych – do eutrofizacji, nadmiernego rozwoju glonów i ryzyka zakwitów sinic.

W praktyce pasze ekstrudowane, przy prawidłowo dobranej porze i częstotliwości karmienia, pozwalają ograniczyć ilość niespożytej karmy. Pływające pelety można łatwiej kontrolować – jeśli po kilku minutach od zadania część z nich pozostaje na powierzchni, dawka jest zbyt wysoka i należy ją skorygować. W przypadku granulek tonących ocena ilości niezjedzonej paszy jest znacznie trudniejsza, szczególnie w głębokich stawach lub ciemnych wodach.

Kolejnym aspektem jest stabilność paszy w wodzie. Dobrze wyprodukowana pasza ekstrudowana zachowuje swoją strukturę przez określony czas, nie rozpadając się na pył. Pozwala to rybom na jej zjedzenie nawet wtedy, gdy dopływają do karmnika z opóźnieniem. Pasza granulowana, zwłaszcza niższej jakości, przy dłuższym kontakcie z wodą może się kruszyć, uwalniając drobne cząstki organiczne, które szybko mącą wodę i obciążają biofiltry.

Lepsza strawność pasz ekstrudowanych przekłada się także na mniejszą ilość niestrawionego białka i tłuszczu w odchodach ryb. W rezultacie obniża się poziom amoniaku, azotanów i fosforanów w wodzie, co jest kluczowe w systemach zamkniętych oraz w hodowlach prowadzących politykę zrównoważonego rozwoju. W ostatnich latach wiele standardów certyfikacyjnych (np. ASC) zwraca uwagę na ten aspekt, premiując gospodarstwa stosujące efektywne żywienie z ograniczoną emisją związków biogennych.

Zawartość energii, tłuszczu i mikroelementów

Wysokoenergetyczne pasze ekstrudowane dają możliwość osiągania bardzo dobrych przyrostów przy stosunkowo niskim udziale białka w dawce, dzięki czemu zmniejsza się zapotrzebowanie na drogie surowce białkowe (mączki rybne, koncentraty białkowe). W paszach tych łatwo jest zwiększyć udział tłuszczu poprzez powlekanie olejem po procesie ekstrudowania. Daje to nie tylko wyższą gęstość energetyczną, ale też pozwala na precyzyjne stosowanie specjalistycznych olejów rybnych i roślinnych, np. bogatych w kwasy omega-3.

W paszach granulowanych podniesienie zawartości tłuszczu ma swoje granice. Zbyt tłusta mieszanka powoduje problemy z formowaniem granulek, a nadmiar oleju na powierzchni sprzyja ich sklejaniu, utrudnia magazynowanie i zwiększa podatność na zjełczenie. Dlatego w praktyce pasze granulowane mają zwykle niższą zawartość tłuszczu całkowitego niż porównywalne pasze ekstrudowane, co może ograniczać maksymalne tempo wzrostu ryb w intensywnych systemach produkcji.

Różnice dotyczą także dodatków mikroelementów i witamin. W procesie ekstrudowania konieczne jest używanie form odpornych na wysoką temperaturę, a także stosowanie nadwyżek, aby po zakończeniu procesu uzyskać pożądany poziom składników. Z kolei w granulacji straty termiczne są mniejsze, ale jednocześnie niższa higienizacja paszy może zwiększać ryzyko rozwoju mikroflory patogennej podczas przechowywania.

Jak wybrać między paszą ekstrudowaną a granulowaną w konkretnej hodowli

W praktyce wybór paszy jest zawsze kompromisem między kosztami zakupu, oczekiwanym tempem wzrostu ryb, specyfiką gatunku i systemu hodowlanego oraz wymaganiami środowiskowymi. Nie istnieje jeden uniwersalny typ paszy, który będzie optymalny we wszystkich warunkach. Hodowca powinien analizować szereg czynników, by zdecydować, czy przewagę ma mieć pasza ekstrudowana, granulowana, czy też system mieszany.

Charakterystyka gatunku i stadium rozwoju

Każdy gatunek ryb ma swoje preferencje żywieniowe oraz określony sposób pobierania pokarmu. Gatunki drapieżne, takie jak pstrąg tęczowy, łosoś czy sandacz, chętnie pobierają pokarm z powierzchni lub górnych warstw toni, dlatego w ich żywieniu szeroko stosuje się pasze ekstrudowane pływające. Umożliwiają one obserwację żerowania i precyzyjną kontrolę dawek, co jest szczególnie ważne przy intensywnej produkcji narybku i ryby handlowej.

Gatunki denne, jak sum afrykański, sum europejski czy jesiotr, preferują pokarm tonący. W ich przypadku wybór między paszą ekstrudowaną a granulowaną często sprowadza się do porównania strawności, stabilności w wodzie i kosztów. Ekstrudowane pasze tonące, choć droższe, oferują zwykle lepszą efektywność wykorzystania oraz mniejsze obciążenie środowiska hodowlanego, co bywa korzystne w systemach RAS z dużym zagęszczeniem obsady.

Znaczenie ma również stadium rozwojowe ryb. W fazie larwalnej i wczesnonarybkowej często używa się bardzo drobnych, wysoko skoncentrowanych pasz, najczęściej ekstrudowanych lub mikroekstrudowanych, które zapewniają dobrą pływalność i są łatwo pobierane przez małe osobniki. W późniejszych etapach, przy większej masie ciała, można przechodzić na pasze o większych granulkach, stopniowo dostosowując ich gęstość i twardość do możliwości ryb.

System hodowlany: stawy, sadze, RAS

Rodzaj systemu hodowlanego w znacznym stopniu determinuje optymalny typ paszy. W stawach ziemnych, gdzie woda jest wymieniana powoli, a znaczną rolę odgrywa naturalna produkcja biologiczna, często stosuje się pasze granulowane tonące o umiarkowanej zawartości białka i energii. Ryby korzystają jednocześnie z paszy przemysłowej i naturalnego zooplanktonu, bentosu czy roślin wodnych, przez co wysokoenergetyczna pasza ekstrudowana nie zawsze jest ekonomicznie uzasadniona.

W sadzach oraz systemach przepływowych, gdzie istnieje lepsza możliwość obserwacji ryb, bardzo dobrze sprawdzają się pasze ekstrudowane pływające. Ułatwiają kontrolę karmienia, ograniczają ilość niespożytej paszy spadającej na dno oraz umożliwiają dobór intensywności żywienia do aktualnych warunków tlenowych i temperatury. W wielu nowoczesnych fermach pstrąga w Polsce i Europie pasze ekstrudowane są standardem.

W systemach recyrkulacyjnych RAS, szczególnie przy wysokim zagęszczeniu ryb, kluczowe staje się ograniczenie ładunku zanieczyszczeń organicznych i utrzymanie stabilnych parametrów wody. Z tego względu dominują tam pasze ekstrudowane o wysokiej strawności i dobrze dobranej frakcji granulek. Mimo wyższej ceny jednostkowej, poprawa FCR, mniejsza ilość odchodów i niższe koszty pracy systemów filtracyjnych często rekompensują różnicę kosztów w stosunku do pasz granulowanych.

Ekonomia: cena paszy a koszt produkcji 1 kg ryby

Porównując paszę ekstrudowaną z granulowaną, wielu hodowców na pierwszy rzut oka kieruje się ceną za kilogram. Pasza ekstrudowana jest zwykle droższa, jednak takie podejście bywa mylące. Z ekonomicznego punktu widzenia kluczowy jest koszt paszy zużytej do wyprodukowania 1 kg masy ryb – czyli wynikający z FCR oraz strat paszy (pylenie, niespożyte resztki).

Jeśli pasza granulowana jest tańsza o 10–20%, ale FCR jest o tyle samo wyższy, a do tego część granulek ulega rozkruszeniu i nie jest zjadana, rzeczywisty koszt wyprodukowania 1 kg ryby może być porównywalny lub nawet wyższy. Dodatkowo wzrost obciążenia środowiskowego (wyższe stężenie azotu amonowego, azotanów i fosforu) może wymuszać częstsze wymiany wody, wyższe koszty napowietrzania oraz zwiększone ryzyko chorób, co pośrednio podnosi wydatki na profilaktykę i leczenie.

W decyzji ekonomicznej warto uwzględnić także wydajność pracy. Pasze ekstrudowane dobrze współpracują z automatycznymi karmnikami i systemami dozującymi, pozwalając zmniejszyć nakład pracy ręcznej. Umożliwiają też stosowanie strategii żywienia ad libitum lub quasi ad libitum, co w wielu gatunkach skutkuje szybszym osiągnięciem masy handlowej i szybszym obrotem stada.

Aspekty praktyczne: magazynowanie, trwałość, logistyka

Wybór paszy ma też wymiar praktyczny. Pasze ekstrudowane, dzięki bardziej zwartej, choć porowatej strukturze i często zastosowanym antyoksydantom, wykazują dobrą trwałość w magazynie, pod warunkiem zachowania odpowiednich warunków (sucho, chłodno, ochrona przed światłem i gryzoniami). Porowate granulki lepiej znoszą transport pneumatyczny, mniej się kruszą i pylą, co ułatwia zachowanie czystości w magazynach i na liniach karmienia.

Pasze granulowane bywają bardziej wrażliwe na uszkodzenia mechaniczne, choć wiele zależy od jakości surowców i parametrów granulacji. Kruszenie się granulek prowadzi do zwiększonej ilości frakcji drobnej, która nie jest chętnie pobierana przez większe ryby i częściej trafia do osadów dennych lub filtrów mechanicznych. Z punktu widzenia logistyki ważna jest także jednorodność granulacji – im bardziej wyrównana wielkość granulek, tym lepsza kontrola dawki i mniejsze ryzyko selektywnego pobierania pokarmu przez ryby.

Dla wielu gospodarstw kluczową rolę gra dostępność lokalnych producentów i ciągłość dostaw. W regionach, gdzie przemysł pasz ekstrudowanych jest słabiej rozwinięty, hodowcy częściej korzystają z pasz granulowanych, rekompensując ich niższą efektywność np. dłuższym cyklem chowu. Jednak wraz z rozwojem rynku akwakultury coraz więcej fabryk inwestuje w linie do ekstrudowania, co stopniowo zmienia strukturę zużycia pasz kierowanych do hodowli ryb.

Inne istotne kryteria wyboru

Oprócz opisanych wyżej kwestii technicznych i ekonomicznych, na wybór typu paszy wpływają także:

• cele jakościowe produkcji (np. zawartość tłuszczu w mięsie, profil kwasów tłuszczowych, barwa mięśni u łososiowatych)
• wymogi certyfikacji (ASC, GlobalG.A.P., ekologiczna produkcja ryb)
• dostępność surowców przyjaznych środowisku, takich jak mączki i oleje z certyfikowanych połowów lub alternatywne białka roślinne i z owadów
• strategia zarządzania zdrowiem ryb – np. stosowanie pasz funkcjonalnych, immunostymulujących, które z racji dodatków często produkowane są w technologii ekstrudowania
• warunki klimatyczne – w niskich temperaturach woda ochładza ryby, spowalniając trawienie; wtedy przydatne są pasze łatwiej strawne, często ekstrudowane, z dopasowanym poziomem energii

W wielu hodowlach ostatecznie stosuje się model mieszany – np. w krytycznych fazach wzrostu, przy wysokiej obsadzie lub w okresach podwyższonego ryzyka chorób używa się pasz ekstrudowanych, a w pozostałych okresach, przy niższym zagęszczeniu lub w stawach ziemnych, przechodzi się na tańsze pasze granulowane. Umiejętne łączenie obu rozwiązań pozwala zoptymalizować relację pomiędzy kosztami a wynikami produkcyjnymi.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy pasza ekstrudowana zawsze jest lepsza od granulowanej?

Pasza ekstrudowana zwykle ma wyższą strawność i lepszy współczynnik FCR, ale nie oznacza to, że zawsze jest obiektywnie „lepsza”. W stawach ekstensywnych, gdzie ryby intensywnie korzystają z naturalnego pokarmu, tańsza pasza granulowana może być wystarczająca i ekonomicznie uzasadniona. W systemach RAS czy w intensywnej hodowli łososiowatych przewagę ma jednak pasza ekstrudowana, bo ogranicza obciążenie filtrów i pozwala szybciej osiągnąć masę handlową.

Jak rozpoznać, czy ryby dobrze wykorzystują dany typ paszy?

Najważniejszym wskaźnikiem jest stabilny, niski FCR oraz regularne przyrosty masy ciała, mierzone przez ważenie próbnej grupy ryb. W praktyce obserwuje się też intensywność żerowania: czy ryby szybko reagują na karmienie, czy pelety pozostają niezjedzone po kilku minutach. Warto kontrolować parametry wody – wzrost poziomu amoniaku, azotanów lub zawiesiny może świadczyć o nadmiernym dawkowaniu lub słabej jakości paszy. Dodatkowym sygnałem alarmowym są zaburzenia trawienia, wychudzenie części stada lub zwiększona śmiertelność.

Czy można mieszać w żywieniu paszę ekstrudowaną i granulowaną?

Łączenie obu typów pasz jest możliwe i często praktykowane, o ile zachowana jest spójność pod względem składu pokarmowego. Hodowcy stosują np. pasze ekstrudowane w okresach intensywnego wzrostu lub przy wysokim zagęszczeniu obsady, a pasze granulowane w fazach mniej krytycznych lub w stawach z bogatą bazą naturalną. Ważne jest, aby zmiana paszy odbywała się stopniowo, w ciągu kilku dni, co ogranicza stres i pozwala rybom przyzwyczaić się do innej struktury i pływalności granulek.

Jak rodzaj paszy wpływa na zdrowie ryb?

Zdrowie ryb zależy głównie od zbilansowania składników, a nie wyłącznie od samej technologii produkcji. Jednak pasze ekstrudowane, dzięki lepszej higienizacji i strawności, często sprzyjają stabilniejszym warunkom w wodzie – zmniejszają ilość odchodów i ładunek związków azotu. To ogranicza stres środowiskowy i podatność na choroby. Pasze granulowane, szczególnie niższej jakości, mogą przy nadmiernym dawkowaniu zwiększać ryzyko spadków tlenu, zakwitu glonów i infekcji, jeśli gospodarka wodna nie jest odpowiednio prowadzona.

Czy wybór paszy ma znaczenie dla jakości mięsa ryb?

Tak, rodzaj i skład paszy mają wyraźny wpływ na jakość mięsa – jego zawartość tłuszczu, konsystencję, smak oraz profil kwasów tłuszczowych. Pasze ekstrudowane, które łatwo wzbogacać w wybrane oleje (np. bogate w EPA i DHA), pozwalają kształtować wartość odżywczą filetów, co jest ważne w produkcji łososia czy pstrąga. Nadmiernie energetyczne pasze mogą jednak prowadzić do otłuszczenia tuszy. Przy dobrze zaplanowanej strategii żywienia oba typy pasz mogą zapewnić dobrą jakość mięsa, pod warunkiem prawidłowej bilansacji składników.