Postać Thora Heyerdahla, norweskiego żeglarza, badacza mórz i popularyzatora dawnych technik morskich, stanowi niezwykle ciekawy przykład spotkania nauki, przygody i tradycyjnego rybactwa. Jego ekspedycje nie tylko inspirowały kolejne pokolenia podróżników, ale także zwracały uwagę na znaczenie dawnych umiejętności żeglarskich, tradycyjnej wiedzy o morzu oraz odpowiedzialnego korzystania z zasobów wodnych. W szerszym kontekście historii rybactwa Heyerdahl zajmuje szczególne miejsce jako człowiek, który wykazał, że starożytne łodzie, sieci i techniki połowu mogły być w pełni funkcjonalne i skuteczne na wielkich akwenach świata.

Życie i droga Norwega ku morzu

Thor Heyerdahl urodził się w 1914 roku w Larviku, nad chłodnym, surowym wybrzeżem Norwegii, gdzie morze od wieków stanowiło podstawę życia mieszkańców. Od dziecka fascynowały go legendy o wikingach, opowieści o dawnych rybakach oraz obserwacja pracy ludzi wypływających codziennie na **połowy** w niewielkich łodziach. Norwegia była krajem, w którym tradycje morskie i rybackie były nie tylko elementem kultury, ale także gwarancją przetrwania. To właśnie z tej rzeczywistości wyrosło zainteresowanie Heyerdahla dawnymi technikami żeglarskimi i relacją człowieka z morzem.

Jako student etnografii i zoologii Thor zaczął badać związki pomiędzy kulturami wyspiarskimi a morzem: jak ludzie organizowali **rybactwo**, jak budowali łodzie, jakie znaczenie miały dla nich prądy morskie, wiatry oraz sezonowe migracje ryb. Interesowały go nie tylko narzędzia – sieci, włoki, harpuny – ale także wiedza przekazywana ustnie, zwykle w formie opowieści i praktyki, a nie zapisów na papierze. Z czasem to spojrzenie na morze z perspektywy tradycyjnych społeczności miało zaważyć na całej jego działalności badawczej.

Choć współcześnie Heyerdahla kojarzy się przede wszystkim z wielkimi ekspedycjami – Kon‑Tiki, Ra czy Tigris – u źródeł tych przedsięwzięć leżało pytanie o to, jak dawne społeczności morskie potrafiły przetrwać, zdobywać pożywienie i przekraczać wielkie odległości oceaniczne bez nowoczesnej technologii. Odpowiedzi szukał nie w modelach matematycznych, lecz w praktycznym odtwarzaniu starych sposobów żeglowania i połowu, korzystając wyłącznie z materiałów dostępnych w danych epokach.

W wychowaniu Heyerdahla ważną rolę odegrało także środowisko norweskich badaczy przyrody, wśród których panował głęboki szacunek dla **ekosystemów** morskich i nadmorskich. Zrozumienie złożoności zależności pomiędzy człowiekiem, rybami, ssakami morskimi, ptakami i roślinnością wybrzeży stało się dla niego jedną z podstaw późniejszych refleksji – również tych dotyczących zagrożeń dla mórz i oceanów płynących z rabunkowej eksploatacji.

Ekspedycja Kon‑Tiki – tratwa, rybacy i wiedza oceaniczna

Najbardziej znaną wyprawą Heyerdahla pozostaje ekspedycja Kon‑Tiki z 1947 roku. Norweg, wraz z niewielką załogą, postanowił przepłynąć z wybrzeża Peru na wyspy Polinezji na prymitywnej tratwie z balsy, opartej na wzorach inkaskich i innych dawnych konstrukcji południowoamerykańskich. Celem było udowodnienie, że takie przemieszczenia ludów – w tym rybaków i żeglarzy – były technicznie możliwe na prostych jednostkach pływających, pozbawionych nowoczesnych żagli, silników czy systemów nawigacyjnych.

Choć ekspedycja miała wymiar spektakularny, to dla historii rybactwa ważne są szczegóły dnia codziennego załogi. Mężczyźni zmuszeni byli funkcjonować jak dawni rybacy: łowić ryby bez nowoczesnych wędek i haczyków, bazować na prostych narzędziach wykonanych z drewna, lin i kości, obserwować stada ryb i ptactwo morskie, aby zlokalizować łowiska. Uczyli się także wykorzystywania naturalnych zjawisk – świecących w nocy organizmów planktonowych, pływów, charakteru fal – do orientacji w przestrzeni bez pomocy współczesnych przyrządów.

Na Kon‑Tiki testowano tradycyjne techniki połowu, zbliżone do tych, które stosowały prehistoryczne społeczności wybrzeży Pacyfiku. Zespół wykorzystywał m.in. proste linki z przymocowanymi ostrzami, ręcznie wiązane siatki, a także obserwował zachowania ryb w pobliżu tratwy. Zwracano uwagę, że ryby często towarzyszą obiektom dryfującym – zarówno naturalnym, jak i sztucznym – traktując je jako schronienie. To zjawisko, znane dziś rybakom jako efekt sztucznych raf i FAD‑ów (Fish Aggregating Devices), było praktycznie wykorzystywane przez załogę do zwiększania szans na połów.

Wyprawa Kon‑Tiki stała się także okazją do pogłębionej obserwacji samego oceanu jako przestrzeni życia. Heyerdahl dokumentował pojawianie się ławic ryb, obecność rekinów, tuńczyków, latających ryb czy głębinowych gatunków pojawiających się przy powierzchni nocą. Te notatki, choć sporządzane przez amatora w sensie ichtiologicznym, miały wartość dla badaczy zainteresowanych ekologią Pacyfiku i tradycyjnymi strefami rybołówstwa.

Kluczowe było także ukazanie, że przy ograniczonych zasobach i braku chłodni załoga musiała gospodarować rybami niezwykle oszczędnie. Część połowu była natychmiast spożywana, część suszona na słońcu. Stanowi to modelową ilustrację dawnego, niskoemisyjnego i niemal bezodpadowego systemu gospodarowania zasobami morskimi, w którym każdy złowiony organizm miał znaczenie, a techniki konserwacji były maksymalnie proste i przyjazne środowisku.

Ra, Tigris i lekcje z kultur tradycyjnych

Po sukcesie Kon‑Tiki Heyerdahl kontynuował badania dawnych technik morskich. Wyprawy Ra (I i II) na łodziach z trzciny papirusowej, inspirowane żeglugą starożytnego Egiptu i ludów Afryki Północnej, oraz ekspedycja Tigris, oparta na tradycjach Mezopotamii, miały pokazać możliwość żeglugi dalekomorskiej przy użyciu prostych, ekologicznych materiałów. Dla historii rybactwa istotne jest, że tego typu łodzie były wykorzystywane nie tylko do migracji ludów, ale także do połowów, transportu ryb i handlu rybnego między regionami.

W kulturach, które badał Heyerdahl, łodzie z trzciny pełniły często rolę wielofunkcyjną: służyły do zbierania roślin wodnych, do przybrzeżnego rybołówstwa, do stawiania niewodów oraz do połowu ryb denne‑przybrzeżnych za pomocą prostych sieci. Tradycyjne społeczności rozumiały doskonale zależność pomiędzy typem jednostki a jej przeznaczeniem: inne łodzie budowano na otwarte morze, inne do połowu w deltach rzek, jeszcze inne do poruszania się po lagunach czy jeziorach przybrzeżnych.

Ekspedycje Ra i Tigris pozwoliły Heyerdahlowi bezpośrednio zetknąć się z lokalnymi mistrzami sztuki szkutniczej oraz rzemieślnikami, którzy zachowali dawne przepisy budowy łodzi i techniki **plecenia** trzcinowych wiązek. W wielu przypadkach ci sami rzemieślnicy uczestniczyli także w połowach, znając praktycznie zachowania ryb, sezonowość, wpływ wiatrów monsunowych i prądów przybrzeżnych na sukces rybacki. Heyerdahl postrzegał tę wiedzę jako równie cenną, co dane z nowoczesnych instytutów naukowych – choć zapisaną nie w raportach, lecz w pamięci kilku starszych ludzi zamieszkujących małe wsie nad brzegiem rzeki czy w pobliżu zatoki.

Na łodziach Ra praktykowano proste połowy w trakcie rejsu, testując możliwość wykorzystania niewielkich zasobów wodnych wokół łodzi w sposób nieodrywający załogi od zasadniczych zadań żeglarskich. Heyerdahl zwracał uwagę, że tradycyjne społeczności żeglarzy‑rybaków precyzyjnie wyważyły proporcję pomiędzy ilością sprzętu a funkcjonalnością jednostki. Nadmierny bagaż sieci, kotwic i lin ograniczał mobilność, ale zbyt ubogie wyposażenie groziło głodem. To myślenie o równowadze – zarówno materialnej, jak i ekologicznej – stanowi dziś ważną inspirację dla refleksji nad zrównoważonym rozwojem rybactwa.

Ekspedycja Tigris zakończyła się symbolicznym gestem: Heyerdahl polecił spalić łódź w proteście przeciwko wojnom i niszczeniu dorzecza Tygrysu i Eufratu. Choć sam akt dotyczył konfliktów politycznych, zawierał w sobie również ostrzeżenie przed dewastacją środowiska wodnego, od którego zależą tradycyjne społeczności rybackie regionu. Zanieczyszczenia rzek, nadmierna eksploatacja i budowa tam wpływają bezpośrednio na możliwości połowu, zagrażając ciągłości dawnych kultur morskich i rzecznych.

Heyerdahl jako promotor tradycyjnych technik morskich

W powszechnej świadomości Thor Heyerdahl funkcjonuje jako romantyczny podróżnik, jednak jego dorobek ma również wymiar systematycznej promocji tradycyjnych technik morskich i rybackich. Każda z jego wypraw była nie tylko eksperymentem historycznym, ale także publicznym pokazem możliwości drzemiących w dawnych formach żeglarstwa. Poprzez książki, filmy dokumentalne i wykłady prezentował opinii publicznej wartość umiejętności, które w wielu regionach świata były już na granicy zaniku.

Ważnym elementem jego przesłania było podkreślanie, że tradycyjne techniki nie są „prymitywne”, lecz wysoce dopasowane do lokalnych warunków. Łodzie, sieci czy pułapki rybackie tworzone przez wieki w konkretnych strefach klimatycznych i hydrologicznych stanowią wynik długotrwałej obserwacji ekosystemów. Budowa norweskiej łodzi wykorzystywanej na fiordach różni się od arabskiej dhow czy polinezyjskiego katamaranu nie dlatego, że jedne są „lepsze”, a inne „gorsze”, lecz dlatego, że służą innym gatunkom ryb, innemu typowi fal i innemu układowi prądów.

Heyerdahl szczególnie cenił wiedzę przekazywaną ustnie: wskazywał, że dla dawnego rybaka najważniejszym narzędziem były nie tyle sieci, co umiejętność czytania „języka” morza. Znajomość barwy wody, struktury fal, kierunku wiatru, zachowania ptaków, a nawet zapachu nadciągającego frontu atmosferycznego, pozwalała przewidzieć zarówno pogodę, jak i obecność ławic. Ten zespół umiejętności – będący kombinacją zgromadzonego doświadczenia i intuicji – w jego ocenie stanowił dziedzictwo wymagające ochrony na równi z zabytkami materialnymi.

Norweski badacz wspierał także inicjatywy muzealne i edukacyjne. W muzeum Kon‑Tiki w Oslo, którego stworzeniu patronował, eksponowane są nie tylko same jednostki pływające, ale również narzędzia rybackie, dokumentacja etnograficzna i audiowizualne relacje z rozmów z lokalnymi rybakami, budowniczymi łodzi i nawigatorami tradycyjnymi. W ten sposób tworzył pomost między światem przygody a systematyczną ochroną dziedzictwa kulturowego.

Za pośrednictwem swojej popularności Heyerdahl pośrednio przyczynił się do odrodzenia zainteresowania dawnymi formami żeglarstwa na wielu akwenach: od Polinezji po Morze Śródziemne. Rekonstrukcje historycznych łodzi, projekty odtworzeniowe dawnych wypraw rybackich oraz festiwale tradycyjnych łodzi stały się częścią ruchu, który miał wymiar zarówno kulturowy, jak i ekologiczny. Zwracano bowiem uwagę, że drewniane czy trzcinowe jednostki, napędzane wiatrem lub siłą mięśni, stanowią alternatywę dla intensywnie paliwożernego i zanieczyszczającego środowisko nowoczesnego rybołówstwa przemysłowego.

Rybactwo, migracje i hipotezy o zasiedleniu oceanów

Jednym z głównych wątków zainteresowań Heyerdahla były migracje ludów oceanicznych. Choć jego niektóre hipotezy – np. o częściowo południowoamerykańskim pochodzeniu Polinezyjczyków – zostały później podważone przez badania genetyczne i archeologiczne, to sama idea analizowania przepływów ludności przez pryzmat umiejętności morskich i rybackich okazała się płodna naukowo. Badacz zwracał uwagę, że wędrujące społeczności rzadko kiedy ruszały w nieznane całkowicie „na ślepo”; zwykle zabierały ze sobą znajomość lokalnych gatunków ryb, technik połowu i budowy łodzi.

W jego ujęciu rybactwo było jednym z podstawowych bodźców do ekspansji morskiej. Przeludnienie lokalnych łowisk, chęć dotarcia do bogatszych obszarów rybnych, a niekiedy także konieczność ucieczki przed konkurencją lub konfliktami, mogły stać za decyzją o wypłynięciu na głębsze wody. Szczególnie społeczności Pacyfiku, które w dużym stopniu opierały swoje życie na rybach, skorupiakach i roślinach morskich, miały silną motywację do poszukiwania nowych, nieeksploatowanych jeszcze lagun, raf i płycizn.

Heyerdahl analizował także związki między tradycyjnym rybactwem a konstrukcją łodzi. Uważał, że potrzeby rybackie – takie jak stabilność jednostki przy ciągnięciu sieci, możliwość szybkiego holowania zdobyczy czy zdolność do bezpiecznego operowania w pobliżu raf – wpływały równie mocno na innowacje szkutnicze, co handel czy wojna. Równie ważnym czynnikiem była konieczność dostosowania się do okresowych migracji ryb, które wymagały od rybaków pokonywania coraz większych dystansów i opracowywania bardziej efektywnych metod nawigacji bez przyrządów.

W kontekście hipotez o zasiedleniu Pacyfiku Heyerdahl interesował się również relacją między uprawą roślin a rybactwem. Wskazywał, że w wielu społecznościach wyspiarskich to ryby zapewniały białko zwierzęce, podczas gdy rośliny korzeniowe (taro, maniok, batat) służyły głównie jako uzupełnienie diety. Z tego powodu skuteczne opanowanie łowisk i ustalenie tradycyjnych praw dostępu do nich miało kluczowe znaczenie nie tylko gospodarcze, lecz także polityczne. W jego pracach pojawiały się opisy lokalnych systemów regulowania połowów, zakazów sezonowych czy tabu obyczajowych, które pełniły funkcję ochrony zasobów.

Ekologia, przełowienie i krytyka rybołówstwa przemysłowego

W miarę upływu lat Heyerdahl coraz wyraźniej dostrzegał zmiany zachodzące w światowych oceanach. Wspomnienia z lat młodości – obfitości ryb u wybrzeży Norwegii czy stosunkowo niezmąconej bioróżnorodności Pacyfiku – kontrastowały z informacjami o malejących zasobach rybnych i rosnącej presji rybołówstwa przemysłowego. Choć nie był biologiem morza w sensie ścisłym, to niejednokrotnie zabierał głos w obronie oceanów, zwracając uwagę, że utrata tradycyjnych technik rybackich i ich zastąpienie przez mechaniczne trałowce przyspiesza degradację łowisk.

Odwoływał się przy tym do własnych obserwacji: podczas wypraw często korzystał z prostych metod połowu – pojedynczych linek, małych sieci, harpunów. Tego typu narzędzia wymuszają selektywność połowu, ograniczają przyłów gatunków niepożądanych i nie niszczą dna morskiego. Tymczasem nowoczesne włoki denne i wielkoskalowe sieci pelagiczne potrafią ogołocić z życia całe rozległe obszary, a następnie ruszyć po nowe łowiska, pozostawiając za sobą strefy biologicznej pustki.

W jego wypowiedziach pojawiały się apele o łączenie badań naukowych z mądrością tradycyjnych rybaków, którzy przez wieki wprowadzali nieformalnie systemy okresowych zakazów połowu na wybranych akwenach, aby dać czas populacjom ryb na odnowę. Dla Heyerdahla była to dowód, że zrównoważone rybactwo nie jest wynalazkiem XX czy XXI wieku, lecz praktyką obecną w wielu społecznościach długo przed powstaniem nowoczesnej nauki o rybołówstwie.

Jednocześnie ostrzegał przed idealizacją przeszłości. Wskazywał, że tradycyjne społeczności również potrafiły nadmiernie eksploatować lokalne łowiska, szczególnie po wprowadzeniu metalowych haczyków czy europejskich tkanin na sieci, które zwiększały efektywność. Różnica polegała jednak na skali oraz na tym, że bliskość człowieka i morza sprzyjała szybszemu dostrzeganiu skutków nadmiernego odłowu. W rybołówstwie przemysłowym, oddzielonym od lokalnych społeczności długimi łańcuchami dostaw, ta świadomość bywa znacznie słabsza.

Norweskie tradycje rybackie w tle biografii Heyerdhala

Nie sposób zrozumieć Heyerdhala bez odniesienia do norweskiego zaplecza kulturowego. Norwegia to kraj, którego historia gospodarcza przez stulecia opierała się na rybołówstwie – od połowów dorsza i śledzia na Morzu Północnym, przez suszenie ryb na sztokfisza, po handel tranem z wielorybów i fok. W wielu nadmorskich miejscowościach mężczyźni byli jednocześnie rybakami i żeglarzami handlowymi, a łodzie służyły równocześnie do rybactwa i transportu.

W takim środowisku kształtował się Heyerdahl. Widok niewielkich drewnianych łodzi, przystosowanych do trudnych warunków fiordów i otwartego wybrzeża, stał się dla niego naturalnym punktem odniesienia. Szczególne wrażenie robiły opowieści o dawnych wyprawach na Lofoty, gdzie ogromne ławice dorsza przyciągały zimą setki jednostek z różnych części kraju. Ta zbiorowa pamięć o masowych połowach, niebezpiecznych sztormach i ofiarach w ludziach ukształtowała jego przekonanie o ścisłej więzi między rybactwem a odwagą żeglarza.

Jednocześnie Norwegia w XX wieku stawała się krajem zaawansowanej floty rybackiej, nowoczesnych trawlerów i dynamicznie rozwijającego się przemysłu przetwórstwa rybnego. Heyerdahl obserwował, jak dawne łodzie wypierane są przez stalowe jednostki, a ręczne sieci – przez ogromne narzędzia połowowe. Ten kontrast pomiędzy starym a nowym, prostym a skomplikowanym, lokalnym a globalnym, wpłynął na jego specyficzną wrażliwość: umiejętność docenienia wartości dawnego rzemiosła bez negowania znaczenia nauki i technologii.

Norweskie doświadczenia pokazały mu również, że zamożność budowana na rybactwie może szybko stać się zagrożona, jeśli zabraknie długoterminowego myślenia o zasobach. Wahania liczebności stad śledzia czy dorsza, katastrofalne załamania niektórych łowisk, a także debaty publiczne o limitach połowowych i strefach ochronnych – wszystko to stanowiło tło, wobec którego Heyerdahl formułował swoje bardziej uniwersalne przesłanie o odpowiedzialnym korzystaniu z oceanów.

Znaczenie Heyerdhala dla współczesnej refleksji o rybactwie

Choć Thor Heyerdahl nie był klasycznym „naukowcem od rybactwa”, jego dziedzictwo ma duże znaczenie dla współczesnych debat o przyszłości gospodarki morskiej. Wskazał, że historia rybołówstwa to nie tylko historia technologii połowowych, ale również dzieje kultury, duchowości, stosunków społecznych i politycznych. Traktował tradycyjnego rybaka jako kluczową postać w zrozumieniu relacji człowieka z morzem – kogoś, kto nie tylko eksploatuje zasoby, ale także je obserwuje, interpretuje i chroni.

Na gruncie edukacji morskiej jego wyprawy pokazują, jak wartościowe może być nauczanie poprzez doświadczenie. Rekonstrukcja dawnych wypraw, żegluga na tradycyjnych łodziach, uczestnictwo w eksperymentach odtwarzających stare techniki połowu – to wszystko pozwala zrozumieć, że morze nie jest jedynie zbiorem zasobów, ale dynamicznym środowiskiem, w którym człowiek jest jednym z wielu elementów. Tego rodzaju edukacja, inspirowana duchem Heyerdhala, może przeciwdziałać uproszczonemu postrzeganiu oceanów jako „składów ryb” do wykorzystania.

Jego prace skłoniły też wielu badaczy do zwrócenia większej uwagi na wiedzę lokalną i ludową w analizach gospodarki morskiej. Dane statystyczne z połowów, obrazy satelitarne czy nowoczesne modele ekologiczne są niezwykle ważne, ale nie powinny zastępować doświadczenia ludzi, którzy przez całe życie obserwowali te same łowiska z pokładu niewielkich łodzi. Heyerdahl pokazał, że współpraca między nauką a tradycją może prowadzić do lepszych, bardziej realistycznych i społecznie akceptowalnych rozwiązań w zarządzaniu rybactwem.

Wreszcie, jego biografia stanowi świadectwo, że fascynacja przygodą może być punktem wyjścia do głębokiej refleksji o odpowiedzialności. Spektakularne wyprawy na balsowych tratwach czy trzcinowych łodziach przyciągały uwagę milionów ludzi, ale za widowiskiem kryło się proste przesłanie: jeśli dawni żeglarze i rybacy mogli przetrwać, korzystając z prostych, naturalnych technologii i szanując rytm natury, to współczesna cywilizacja również powinna szukać sposobów na życie w większej zgodzie z morzem.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Kim był Thor Heyerdahl w kontekście rybactwa?

Thor Heyerdahl był norweskim żeglarzem i badaczem, który traktował rybactwo jako klucz do zrozumienia relacji człowieka z morzem. Choć nie zajmował się zawodowo zarządzaniem łowiskami, podczas swoich wypraw praktykował tradycyjne techniki połowu i dokumentował wiedzę lokalnych rybaków. Jego prace pokazują, że historia rybactwa to nie tylko technologia, ale także kultura, zwyczaje oraz przekazywana ustnie mądrość o środowisku wodnym.

Jak ekspedycja Kon‑Tiki wiązała się z rybactwem?

Wyprawa Kon‑Tiki była eksperymentem żeglarskim, ale miała silny wymiar „rybacki”. Załoga musiała zdobywać pożywienie z morza, używając prymitywnych narzędzi zbliżonych do tych, którymi posługiwali się dawni rybacy Pacyfiku. Obserwowano zachowanie ławic, wykorzystywano zjawisko gromadzenia się ryb przy tratwie i suszono złowione okazy na słońcu. Dzięki temu wyprawa stała się praktycznym testem dawnych metod pozyskiwania żywności z oceanu.

Dlaczego Heyerdahl uważał tradycyjne techniki morskie za ważne?

Heyerdahl podkreślał, że tradycyjne techniki morskie powstawały przez stulecia w ścisłym związku ze środowiskiem naturalnym. Łodzie, sieci i metody połowu były starannie dopasowane do lokalnych warunków: typu fal, gatunków ryb, prądów i wiatrów. Uważał, że ta wiedza, przekazywana z pokolenia na pokolenie, jest równie cenna jak dane współczesnej nauki, ponieważ pozwalała utrzymać równowagę między potrzebami ludzi a możliwościami ekosystemu morskiego.

Jakie wnioski Heyerdahl formułował na temat rybołówstwa przemysłowego?

Na podstawie własnych obserwacji i rozmów z rybakami Heyerdahl krytycznie oceniał intensywne rybołówstwo przemysłowe. Zwracał uwagę, że wielkoskalowe narzędzia połowowe, takie jak trałowce denne, mogą niszczyć dno morskie i prowadzić do przełowienia. Podkreślał potrzebę uczenia się od tradycyjnych społeczności, które często stosowały lokalne ograniczenia połowów i sezonowe zakazy, aby chronić zasoby. W jego oczach przyszłość rybactwa wymaga połączenia nowoczesnej nauki z dawną mądrością.

W jaki sposób dziedzictwo Heyerdhala wpływa dziś na ochronę mórz?

Dziedzictwo Heyerdhala inspiruje zarówno naukowców, jak i edukatorów oraz organizacje ekologiczne. Jego wyprawy pokazują wartość rekonstrukcji historycznych technik żeglarskich i rybackich jako narzędzia edukacji o zrównoważonym korzystaniu z zasobów. Muzea i projekty badawcze odwołujące się do jego idei promują szacunek dla lokalnej wiedzy rybaków i wskazują, że ochrona mórz nie może ograniczać się do regulacji prawnych, lecz wymaga także zmiany kulturowej i etycznej w podejściu do oceanu.