Eutrofizacja jezior jest jednym z najważniejszych procesów kształtujących stan ekosystemów śródlądowych oraz warunki prowadzenia gospodarki rybackiej. Nadmierne wzbogacanie wód w związki biogenne – głównie azot i fosfor – zmienia strukturę biologiczną zbiornika, wpływa na dostępność tlenu, przejrzystość wody, skład ichtiofauny i stabilność produkcji rybnej. Dla rybaków śródlądowych oznacza to zarówno nowe możliwości, jak i szereg zagrożeń: od krótkotrwałego wzrostu produkcji ryb aż po długofalowy spadek efektywności połowów, wzrost kosztów oraz utratę wartości użytkowej łowisk.
Mechanizmy eutrofizacji jezior i ich znaczenie dla rybołówstwa śródlądowego
Eutrofizacja to proces stopniowego użyźniania zbiornika wodnego, prowadzący od stanu oligotroficznego (ubogiego w substancje odżywcze) przez mezotroficzny, aż po hipertroficzny, w którym woda jest silnie przeżyźniona. W warunkach naturalnych jest to zjawisko powolne i rozłożone na setki, a nawet tysiące lat. Problemem staje się eutrofizacja przyspieszona, wywołana działalnością człowieka: rolnictwem, urbanizacją, odprowadzaniem ścieków komunalnych i przemysłowych, a także erozją gleb.
Podstawowym czynnikiem napędzającym eutrofizację są dopływy biogenów: fosforanów, azotanów i amonowego azotu. Związki te pochodzą z nawozów mineralnych i organicznych, z nieszczelnych szamb, zrzutów ścieków, spływów z terenów zurbanizowanych, a także z atmosfery (depozycja azotu). Nadmiar substancji odżywczych stymuluje rozwój fitoplanktonu i makrofitów, co skutkuje intensywnym zakwitem wody.
Wzrost biomasy fitoplanktonu ma kluczowe znaczenie dla łańcucha pokarmowego w jeziorze. Z jednej strony stanowi on źródło pokarmu dla bezkręgowców planktonowych, będących bazą troficzną dla wielu gatunków ryb. Z drugiej jednak strony nadmierna produkcja pierwotna prowadzi do zjawisk niekorzystnych z punktu widzenia funkcjonowania ekosystemu i gospodarki rybackiej: spadku przejrzystości wody, deficytów tlenowych, gromadzenia się osadów organicznych na dnie oraz zaburzeń w strukturze ichtiofauny.
Dla rybołówstwa śródlądowego istotne jest, że eutrofizacja nie ma wyłącznie wymiaru ekologicznego. Jest to zjawisko wyraźnie gospodarcze, wpływające na wartość produkcyjną łowisk. W krótkiej perspektywie zwiększona dostępność pokarmu może sprzyjać wzrostowi biomasy ryb karpiowatych, takich jak leszcz, płoć czy karaś. W dłuższej perspektywie jednak kumulacja materii organicznej, deficyty tlenowe w warstwach przydennych, zakwity sinic i degradacja siedlisk ryb litofilnych (tarło na podłożu żwirowym lub kamienistym) powodują, że ekosystem staje się coraz mniej zdolny do utrzymania stabilnych populacji cennych gospodarczo gatunków.
Należy przy tym podkreślić, że stopień wrażliwości jezior na eutrofizację jest różny i zależy m.in. od głębokości, pojemności, typu zlewni, budowy geologicznej i sposobu użytkowania terenu. Płytkie zbiorniki, o dużej powierzchni w stosunku do głębokości, reagują na dopływ biogenów znacznie szybciej niż głębokie jeziora rynnowe. To właśnie płytkie zbiorniki stanowią często podstawę lokalnej gospodarki rybackiej, a jednocześnie są najbardziej narażone na skutki przeżyźnienia.
Zmiany w strukturze ichtiofauny i efektywności połowów
Eutrofizacja wpływa na zasoby rybne przede wszystkim poprzez modyfikację warunków siedliskowych, struktury troficznej ekosystemu i reżimu tlenowego. Kluczowe znaczenie mają tu trzy grupy czynników: dostępność pokarmu na różnych poziomach łańcucha troficznego, warunki fizykochemiczne wody (głównie zawartość tlenu i temperatura) oraz dostępność odpowiednich siedlisk do tarła i rozwoju narybku.
W początkowych stadiach eutrofizacji zaobserwować można wzrost ogólnej produktywności jeziora, przejawiający się zwiększeniem biomasy zooplanktonu i bentosu. Zjawisko to może być korzystne z perspektywy gospodarki rybackiej, gdyż większa dostępność pokarmu dla ryb przekłada się na intensywniejszy przyrost masy ciała oraz wzrost populacji gatunków eurytopowych, tolerancyjnych na podwyższone stężenia materii organicznej. Szczególnie dobrze radzą sobie w takich warunkach leszcz, płoć, karaś oraz niektóre gatunki ryb drapieżnych, jak szczupak czy okoń, jeśli zagwarantowane są im odpowiednie warunki tarliskowe.
Wraz z postępem eutrofizacji pojawiają się jednak zjawiska niekorzystne dla bardziej wymagających gatunków. Spadek przejrzystości wody wywołany zakwitem fitoplanktonu ogranicza rozwój roślin zanurzonych, które stanowią ważne siedlisko dla narybku wielu ryb. Zanikanie roślinności podwodnej sprzyja zmianom w strukturze ichtiofauny: spada udział gatunków preferujących siedliska roślinne, rośnie natomiast udział gatunków planktono- i bentosożernych, dobrze znoszących zredukowaną widoczność.
Najbardziej dotkliwym skutkiem postępującej eutrofizacji są deficyty tlenowe w warstwach przydennych oraz zjawisko przydennej anoksji. Podczas intensywnych zakwitów i późniejszego rozkładu materii organicznej dochodzi do gwałtownego zużycia tlenu przez mikroorganizmy. W efekcie w głębszych partiach jeziora może powstać warstwa wody niemal pozbawiona tlenu, uniemożliwiająca bytowanie większości gatunków ryb. Dla gatunków wrażliwych, jak sielawa, sieja czy pstrąg jeziorowy, oznacza to utratę kluczowych siedlisk i często załamanie populacji.
Zmiana warunków tlenowych wpływa także na zachowania ryb oraz ich dostępność dla narzędzi połowowych. Ryby unikają stref ubogich w tlen, koncentrując się w wąskiej warstwie wody o odpowiednich parametrach. Taka koncentracja może krótkoterminowo zwiększać efektywność połowów w tej warstwie, ale w dłuższej perspektywie prowadzi do przełowienia i osłabienia zdolności odtwarzania się populacji. Dodatkowo deficyty tlenowe w strefie przydennej utrudniają korzystanie z tradycyjnych narzędzi, takich jak wontony czy żaki, których efektywność spada, gdy ryby unikają głębszych partii jeziora.
Eutrofizacja wpływa także na warunki rozrodu ryb. Zamulenie dna oraz pokrywanie żwirów i kamieni grubą warstwą osadów organicznych utrudnia tarło gatunkom litofilnym, wymagającym twardego podłoża o dobrej wymianie wody. W efekcie spada sukces rozrodczy siei, sielawy, pstrąga jeziorowego oraz niektórych populacji szczupaka. Jednocześnie gatunki o mniej wyspecjalizowanych wymaganiach rozrodczych, jak leszcz czy płoć, wykorzystują nowe siedliska, w tym rozległe strefy litoralu porośnięte trzciną i pałką wodną, które w warunkach umiarkowanej eutrofii mogą się intensywnie rozwijać.
Dla efektywności połowów istotne są również zmiany w zachowaniu ryb związane z zakwitami sinic. Niektóre gatunki unikają obszarów o dużym stężeniu toksycznych sinic, koncentrując się w czystszych zatokach lub przy dopływach. To wymusza na rybakach adaptację strategii połowowych i poszukiwanie nowych miejsc zakładania sieci. Zakwity ograniczają także możliwość stosowania połowów wędkarskich (w ramach rybactwa rekreacyjnego), co przekłada się na spadek przychodów z turystyki wędkarskiej.
W miarę postępu eutrofizacji obserwuje się tendencję do uproszczenia struktury ichtiofauny. Zanikają gatunki stenotopowe, wyspecjalizowane, o wysokich wymaganiach siedliskowych, a dominację przejmują gatunki tolerancyjne, często mniej wartościowe gospodarczo z punktu widzenia ceny za kilogram, ale liczne i dobrze przystosowane do warunków przeżyźnionych. To powoduje, że całkowita biomasa ryb może pozostać wysoka, lecz jej wartość ekonomiczna i przydatność konsumpcyjna lub handlowa ulegają obniżeniu.
Nie można pominąć aspektu zdrowotnego ryb pochodzących z jezior silnie eutroficznych. Nadmierna produkcja fitoplanktonu i sinic sprzyja kumulacji toksyn, metali ciężkich i innych zanieczyszczeń w tkankach ryb. Choć normy bezpieczeństwa żywności często nie są przekraczane, rośnie ryzyko wystąpienia problemów zdrowotnych u konsumentów oraz obniżenia jakości sensorycznej mięsa (zapach, smak, konsystencja). Wpływa to na postrzeganą wartość rynkową odłowów oraz na decyzje inwestycyjne w sektorze rybołówstwa śródlądowego.
Ekonomiczne i organizacyjne konsekwencje eutrofizacji dla gospodarstw rybackich
Gospodarka rybacka w jeziorach poddanych eutrofizacji staje przed koniecznością dostosowania metod połowu, planów zarybień, a także schematów zagospodarowania rybackiego do zmieniających się warunków środowiskowych. Zmiany te pociągają za sobą koszty i ryzyka, które bezpośrednio przekładają się na opłacalność działalności rybackiej.
W początkowej fazie eutrofizacji, gdy produktywność biologiczna jeziora rośnie, efektywność połowów może się poprawić. Wzrost biomasy ryb karpiowatych i niektórych drapieżników pozwala na uzyskanie wyższych odłowów w przeliczeniu na jednostkę powierzchni jeziora. Rybacy korzystają z większej dostępności ryb, zwłaszcza w przybrzeżnych strefach litoralu, gdzie gromadzi się pokarm. Może to stwarzać pozór trwałej poprawy warunków produkcji, skłaniając niektóre gospodarstwa do zwiększenia intensywności połowów, inwestowania w dodatkowe narzędzia i łodzie oraz do ograniczania działań ochronnych.
Jednak w miarę postępu eutrofizacji jezioro wchodzi w fazę niestabilności ekologicznej. Występują gwałtowne wahania liczebności poszczególnych gatunków, częstsze zakwity sinic oraz epizody przyduch letnich i zimowych. Dla rybołówstwa śródlądowego oznacza to zwiększone ryzyko strat: nagłe śnięcia ryb, utrata cennych stad tarlaków, a także zmienność wielkości rocznych odłowów. Planowanie produkcji staje się trudniejsze, co zniechęca do długoterminowych inwestycji i może prowadzić do degradacji infrastruktury rybackiej.
Wzrastają również koszty związane z utrzymaniem narzędzi połowowych. W jeziorach o wysokiej trofii intensywny rozwój glonów i roślinności zanurzonej powoduje częstsze zarastanie sieci, potrzeby ich czyszczenia i naprawy. Zwiększa się także ryzyko mechanicznego uszkodzenia osprzętu przez masy roślin wodnych unoszone przez fale i prądy. To wszystko wymaga dodatkowego nakładu pracy i środków finansowych, obniżając rentowność połowów.
Nadmierna eutrofizacja wpływa negatywnie na atrakcyjność jezior jako obiektów turystycznych i rekreacyjnych. Zakwity sinic ograniczają możliwość kąpieli, sportów wodnych i wędkarstwa rekreacyjnego. Dla wielu gospodarstw rybackich dochody z turystyki wędkarskiej stanowią istotną część budżetu, a spadek liczby turystów oznacza ograniczenie środków na działania ochronne i modernizacyjne. Powstaje błędne koło: gorszy stan środowiska zmniejsza przychody, a mniejsze przychody utrudniają poprawę stanu środowiska.
Nie bez znaczenia jest także konieczność modyfikacji polityki zarybieniowej. W warunkach zaawansowanej eutrofizacji spada sens ekonomiczny zarybiania gatunkami wymagającymi czystej, dobrze natlenionej wody. Gospodarstwa są zmuszone do koncentrowania się na gatunkach tolerancyjnych, które jednak często osiągają niższe ceny rynkowe. Zarybienia wartościowymi gatunkami łososiowatymi czy siejowatymi wymagają dodatkowych działań ochronnych, takich jak rekultywacja tarlisk, napowietrzanie wody czy redukcja ryb konkurencyjnych, co generuje wysokie koszty i ryzyko niepowodzenia.
Z perspektywy zarządzania rybołówstwem śródlądowym ważne jest także uwzględnienie kosztów zewnętrznych eutrofizacji. Wiele działań przyczyniających się do przeżyźniania wód ma źródło poza sektorem rybackim: w rolnictwie, gospodarce komunalnej, przemyśle czy infrastrukturze drogowej. Gospodarstwa rybackie ponoszą jednak znaczną część skutków tych działań w postaci spadku jakości i stabilności łowisk. W praktyce oznacza to potrzebę współpracy międzysektorowej, wspólnego planowania zagospodarowania zlewni oraz wprowadzania instrumentów ekonomicznych, które wynagradzają działania prośrodowiskowe podejmowane przez rybaków, takie jak biomanipulacja czy renaturyzacja strefy brzegowej.
Interesującym aspektem jest rola gospodarki rybackiej w procesie sterowania strukturą ichtiofauny jako narzędzia ograniczania skutków eutrofizacji. Poprzez odpowiednio zaplanowane odłowy gatunków planktonożernych (np. płoci, leszcza) oraz wspieranie populacji ryb drapieżnych można wpływać na wielkość biomasy zooplanktonu i fitoplanktonu, a tym samym na przejrzystość wody. Tego rodzaju biomanipulacja wymaga jednak precyzyjnego monitoringu i koordynacji z innymi działaniami ochronnymi, takimi jak ograniczanie dopływu biogenów, usuwanie osadów dennych czy rekultywacja roślinności.
Znaczenie eutrofizacji dla rybołówstwa śródlądowego wykracza poza wymiar lokalny. W wielu regionach Europy Środkowej i Wschodniej jeziora stanowią ważne źródło białka zwierzęcego, miejsca zatrudnienia oraz element dziedzictwa kulturowego. Degradacja jakości wód zagraża tym funkcjom, wymuszając zmiany w sposobie gospodarowania zasobami i w polityce wodnej państw. Coraz większego znaczenia nabierają przepisy dotyczące ochrony wód, takie jak Ramowa Dyrektywa Wodna Unii Europejskiej, które określają docelowy stan ekologiczny jezior i nakładają obowiązki na użytkowników zlewni, w tym na sektor rolniczy, komunalny i przemysłowy.
Warto zwrócić uwagę, że rybacy śródlądowi coraz częściej angażują się w działania edukacyjne i monitoringowe, pełniąc rolę strażników jezior. Ich codzienna obecność na wodzie, znajomość lokalnych warunków i obserwacja zmian w ichtiofaunie czyni z nich cenne źródło danych dla naukowców i administracji wodnej. Integracja wiedzy praktycznej z wynikami badań naukowych umożliwia tworzenie bardziej efektywnych strategii ograniczania eutrofizacji i dostosowywania gospodarki rybackiej do zmieniających się warunków.
Metody ograniczania skutków eutrofizacji i adaptacja rybołówstwa śródlądowego
Zmniejszenie negatywnego wpływu eutrofizacji na efektywność połowów wymaga działań zarówno w skali całej zlewni, jak i bezpośrednio w obrębie jezior. Kluczowe jest ograniczenie dopływu biogenów ze źródeł punktowych (ścieki komunalne, przemysłowe) i rozproszonych (rolnictwo, erozja gleb). Modernizacja oczyszczalni ścieków, budowa kanalizacji na terenach wiejskich, właściwe nawożenie pól, tworzenie pasów buforowych z roślinnością wzdłuż cieków wodnych – wszystko to zmniejsza ładunek fosforu i azotu docierający do zbiorników.
Na poziomie samego jeziora stosuje się różne metody rekultywacji i biomanipulacji. Jedną z nich jest wewnętrzne wiązanie fosforu poprzez dozowanie do wody związków chemicznych (np. soli glinu lub żelaza), które tworzą nierozpuszczalne kompleksy z fosforanami, ograniczając ich dostępność dla glonów. Inną metodą jest usuwanie osadów dennych bogatych w materię organiczną, co redukuje ładunek wewnętrzny biogenów i poprawia warunki tlenowe przy dnie.
Ważnym narzędziem jest również napowietrzanie wód głębinowych, realizowane za pomocą aeratorów lub systemów dyfuzji powietrza. Poprawa warunków tlenowych w hypolimnionie ogranicza uwalnianie fosforu z osadów dennych (tzw. wewnętrzne użyźnianie) oraz tworzy korzystniejsze warunki bytowania dla gatunków ryb wymagających dobrze natlenionej wody. Dla gospodarki rybackiej oznacza to możliwość utrzymania lub przywrócenia populacji cennych gatunków głębinowych, takich jak sielawa czy sieja, które w warunkach beztlenowych nie mogą funkcjonować.
Biomanipulacja polega na celowym kształtowaniu struktury ichtiofauny w taki sposób, aby zwiększyć kontrolę biologiczną nad rozwojem fitoplanktonu. Poprzez redukcję liczebności ryb planktonożernych oraz wspieranie populacji drapieżników możliwe jest zwiększenie biomasy dużych skorupiaków planktonowych (np. wioślarek), które efektywnie filtrują wodę, ograniczając zakwity glonów. Z perspektywy rybołówstwa śródlądowego biomanipulacja stanowi wyzwanie organizacyjne: wymaga zmiany priorytetów w odłowach, dostosowania narzędzi połowowych oraz ścisłej współpracy z naukowcami i administracją wodną.
Adaptacja rybołówstwa do warunków eutrofizowanych jezior obejmuje także modyfikację technologii połowów. W niektórych przypadkach stosuje się narzędzia o większej selektywności gatunkowej i wielkościowej, aby ograniczyć presję na cenne gatunki i klasy wielkości, kluczowe dla rekrutacji populacji. Zmieniany jest również rozkład przestrzenny i czasowy połowów, tak aby dostosować się do zmienionych wzorców migracji i koncentracji ryb w ciągu roku.
Istotną strategią jest rozwijanie form współużytkowania jezior, w których rybołówstwo komercyjne, wędkarstwo, turystyka i ochrona przyrody współdziałają, zamiast konkurować. Dobrze zaplanowane strefowanie jeziora – wyznaczenie obszarów intensywnej gospodarki rybackiej, stref ochronnych, łowisk specjalnych – pozwala ograniczać konflikty interesów i lepiej dostosowywać presję użytkową do zdolności środowiska. W warunkach eutrofizacji szczególnie ważne jest wyznaczenie stref buforowych, w których ogranicza się dostęp do wody w okresach najintensywniejszych zakwitów, aby chronić zarówno zdrowie ludzi, jak i stan ekosystemu.
Z punktu widzenia edukacji i świadomości społecznej rośnie znaczenie informowania mieszkańców zlewni o skutkach eutrofizacji dla rybołówstwa i lokalnej gospodarki. Uświadamianie rolnikom, właścicielom domów letniskowych, przedsiębiorcom turystycznym, że sposób użytkowania terenów w zlewni wpływa pośrednio na rentowność rybacką jeziora, może sprzyjać dobrowolnym działaniom ograniczającym dopływ biogenów. Rybacy śródlądowi, dzięki swojej znajomości lokalnych realiów, mogą odgrywać rolę liderów takich inicjatyw.
Perspektywicznym kierunkiem jest rozwój monitoringu środowiskowego z wykorzystaniem nowych technologii: teledetekcji satelitarnej, dronów, automatycznych stacji pomiarowych oraz nowoczesnych metod analizy danych. Pozwala to na szybkie wykrywanie zakwitów, stref deficytów tlenowych, zmian temperatury i innych parametrów kluczowych dla ryb. Dane te, udostępniane rybakom w czasie zbliżonym do rzeczywistego, umożliwiają lepsze planowanie połowów, unikanie strat oraz elastyczne reagowanie na niekorzystne zjawiska.
Nie do przecenienia jest rola badań naukowych nad związkami między eutrofizacją a produkcyjnością rybacką. Interdyscyplinarne projekty łączące limnologię, ichtiologię, ekologię ekosystemów wodnych oraz ekonomię środowiska dostarczają podstaw do tworzenia modeli prognostycznych. Dzięki nim możliwe jest przewidywanie, jak zmiany w dopływie biogenów, klimacie czy strukturze użytkowania zlewni przełożą się na skład ichtiofauny i efektywność połowów w horyzoncie kolejnych dekad.
Wreszcie, w kontekście globalnych zmian klimatu należy zwrócić uwagę na synergiczne oddziaływanie ocieplenia i eutrofizacji. Wyższe temperatury wody sprzyjają szybszemu rozwojowi fitoplanktonu, wydłużają sezon wegetacyjny i zwiększają częstotliwość zakwitów. Jednocześnie cieplejsza woda ma mniejszą zdolność rozpuszczania tlenu, co w połączeniu z wysoką produkcją materii organicznej zwiększa ryzyko deficytów tlenowych. Dla rybołówstwa śródlądowego oznacza to konieczność jeszcze bardziej elastycznych i złożonych strategii zarządzania, w których ograniczanie eutrofizacji staje się jednym z kluczowych narzędzi adaptacyjnych do zmian klimatu.
FAQ
Jak eutrofizacja wpływa na jakość mięsa ryb odławianych z jezior?
Eutrofizacja może pośrednio obniżać jakość mięsa, choć nie zawsze prowadzi do przekroczenia norm bezpieczeństwa żywności. W silnie przeżyźnionych jeziorach częste zakwity sinic sprzyjają gromadzeniu się toksyn i zanieczyszczeń w sieci troficznej. Ryby żyjące w takich warunkach mogą charakteryzować się gorszym zapachem i smakiem, czasem wyczuwalną nutą mułu lub glonów. Długotrwały deficyt tlenu osłabia kondycję ryb, co przekłada się na strukturę mięsa i jego wartość handlową.
Czy eutrofizacja zawsze zwiększa liczebność ryb w jeziorze?
Początkowe etapy eutrofizacji zwykle podnoszą ogólną produktywność ekosystemu, co może prowadzić do wzrostu biomasy ryb, zwłaszcza gatunków karpiowatych i tolerancyjnych na gorsze warunki. Jednak w zaawansowanej fazie przeżyźnienia pojawiają się silne wahania liczebności, przyduchy i zanik cennych gatunków wrażliwych na deficyty tlenowe. W efekcie całkowita mass ryb może pozostać wysoka, ale skład gatunkowy ulega uproszczeniu, a stabilność i przewidywalność odłowów wyraźnie się pogarszają.
Jakie gatunki ryb najbardziej tracą na postępującej eutrofizacji?
Najsilniej cierpią gatunki wymagające chłodnej, dobrze natlenionej i przejrzystej wody, często związane z głębszymi partiami jezior lub twardym podłożem tarliskowym. Należą do nich sielawa, sieja, pstrąg jeziorowy oraz niektóre populacje sandacza i szczupaka, jeśli tracą odpowiednie siedliska rozrodu. Zanik roślinności zanurzonej i zamulenie dna ograniczają sukces rozrodczy tych ryb. W miejsce wyspecjalizowanych gatunków pojawiają się liczniejsze, ale mniej wartościowe gospodarczo ryby tolerancyjne, jak płoć czy karaś.
Czy rybacy mogą aktywnie ograniczać skutki eutrofizacji jezior?
Rybacy śródlądowi dysponują kilkoma narzędziami wpływu na stan jezior, choć nie zastąpią one działań w całej zlewni. Poprzez odpowiednio zaplanowane odłowy można modyfikować strukturę ichtiofauny, wspierając ryby drapieżne i ograniczając nadmiar planktonożerców, co poprawia przejrzystość wody. Gospodarstwa mogą inicjować rekultywację tarlisk, współpracować przy projektach napowietrzania i usuwania osadów, a także prowadzić edukację lokalnej społeczności. Kluczowa jest jednak współpraca z samorządami, rolnikami i służbami wodnymi.
Jak rozpoznać, że jezioro jest już w zaawansowanej fazie eutrofizacji?
Zaawansowana eutrofizacja objawia się m.in. częstymi, długotrwałymi zakwitami glonów i sinic, intensywnie zieloną lub brunatną barwą wody, silnym spadkiem przejrzystości oraz pojawianiem się przyduch letnich i zimowych. Roślinność zanurzona ustępuje rozległym łanom trzciny i pałki, a dno jest mocno zamulone. W strukturze ryb dominuje kilka gatunków tolerancyjnych, natomiast gatunki wrażliwe stają się rzadkie lub zanikają. Dodatkowo mogą pojawiać się nieprzyjemne zapachy oraz pienienie się wody przy brzegach.
