Zakaźna martwica trzustki (IPN – Infectious Pancreatic Necrosis) należy do najpoważniejszych wirusowych chorób młodocianych stad łososia i pstrąga, powodując gwałtowne upadki narybku i znaczne straty ekonomiczne. Choroba jest wysoce zaraźliwa, łatwo rozprzestrzenia się w systemach recyrkulacyjnych i przepływowych oraz potrafi utrzymywać się w środowisku fermy przez wiele miesięcy. Skuteczna kontrola IPN wymaga połączenia diagnostyki, profilaktyki biologicznej, ścisłej bioasekuracji oraz świadomej pracy hodowlanej ukierunkowanej na zwiększanie odporności ryb.

Charakterystyka wirusa IPN i znaczenie gospodarcze choroby

Choroba IPN wywoływana jest przez wirusa zakaźnej martwicy trzustki, należącego do rodzaju Aquabirnavirus z rodziny Birnaviridae. Jest to wirus RNA pozbawiony osłonki lipidowej, przez co cechuje się wysoką stabilnością w środowisku wodnym, odpornością na wiele czynników fizycznych oraz część standardowo stosowanych środków dezynfekcyjnych. Wirus ten był pierwotnie opisywany u pstrąga tęczowego, jednak obecnie wiadomo, że zakaża wiele gatunków ryb łososiowatych, a także część gatunków morskich i słodkowodnych.

Z punktu widzenia akwakultury największe znaczenie mają zakażenia u:

• pstrąga tęczowego (Oncorhynchus mykiss),
• łososia atlantyckiego (Salmo salar),
• pstrąga potokowego (Salmo trutta),
• niektórych postaci pstrąga źródlanego i mieszańców.

Najbardziej wrażliwe są najmłodsze stadia rozwojowe – wylęg, narybek i podchów do masy około 3–5 g. U starszych ryb zakażenie ma zwykle przebieg łagodniejszy lub subkliniczny, ale może prowadzić do powstawania nosicielstwa oraz stanowić źródło wirusa dla kolejnych generacji. To właśnie ukryte, przewlekłe zakażenia w stadach tarlaków odpowiadają za przetrwanie IPN w gospodarstwach, mimo wydawałoby się skutecznych działań sanitarnych.

Straty ekonomiczne związane z IPN obejmują:

• wysoką śmiertelność w najintensywniejszym okresie wzrostu ryb,
• gorsze tempo wzrostu osobników, które przeżyły zakażenie,
• zwiększoną podatność na inne patogeny (bakterie, pasożyty, inne wirusy),
• koszty leczenia wspomagającego i wzmożonej bioasekuracji,
• ryzyko utraty statusu wolnego od IPN, co może utrudniać eksport materiału zarybieniowego.

W wielu krajach europejskich udało się ograniczyć znaczenie kliniczne IPN w łososiu hodowlanym dzięki programom selekcji genetycznej i ścisłej bioasekuracji, jednak w licznych gospodarstwach pstrąga tęczowego choroba nadal stanowi problem. W Polsce bywa niedoszacowana diagnostycznie, ponieważ zmiany kliniczne mogą przypominać inne jednostki chorobowe, a dostęp do specjalistycznych badań wirusologicznych jest ograniczony.

Drogi zakażenia, przebieg choroby i objawy kliniczne

Wirus IPN przenosi się przede wszystkim drogą horyzontalną, czyli między rybami przebywającymi w tym samym środowisku wodnym. Do zakażenia dochodzi najczęściej przez:

• kontakt wrażliwych osobników z wydalinami zakażonych ryb (kał, mocz, śluz),
• spożycie zakażonego pokarmu lub zanieczyszczonej wody,
• mechaniczny transfer wirusa z pomocą sprzętu, pracowników, ptaków lub innych zwierząt.

Istotna jest także transmisja pionowa lub okołopionowa – od tarlaków do ikry i wylęgu. Wirus może znajdować się w płynie jajnikowym i na powierzchni ikry. Niewłaściwie przeprowadzona dezynfekcja ikry sprzyja przeniesieniu patogenu do kolejnego cyklu produkcyjnego. Dlatego kontrola zdrowia tarlaków i właściwe postępowanie z ikrą są kluczowym elementem bioasekuracji.

Okres inkubacji i czynniki wpływające na rozwój choroby

Okres inkubacji IPN jest zmienny i zależy głównie od temperatury wody oraz kondycji ryb. Najczęściej pierwsze upadki obserwuje się w ciągu 1–3 tygodni od kontaktu z wirusem. Objawy kliniczne są najsilniej wyrażone w temperaturze 10–15°C, ale zakażenia mogą przebiegać również poniżej i powyżej tego zakresu. Czynniki stresowe – nagła zmiana temperatury, zagęszczenie, transport, sortowanie, obniżona jakość wody – wyraźnie zwiększają ryzyko wybuchu choroby.

Istotną rolę odgrywa także presja zakażenia: niewielka ilość wirusa w środowisku może wywołać pojedyncze przypadki lub postać subkliniczną, natomiast silnie zanieczyszczona patogenem woda skutkuje gwałtownymi ogniskami śmiertelności. Znaczenie ma też odporność populacyjna, w tym obecność wariantów genetycznych ryb bardziej odpornych na IPN.

Objawy kliniczne IPN u łososia i pstrąga

Obraz kliniczny choroby zależy od wieku ryb, zjadliwości szczepu wirusa i warunków środowiskowych. U młodych stad łososia i pstrąga obserwuje się typowe objawy:

• apatia i osłabienie – ryby stoją przy dnie lub w spokojniejszych partiach zbiornika,
• zaburzenia pływania – nieregularne ruchy, obracanie się wokół osi, tzw. „korkociąg”,
• brak apetytu lub wyraźne ograniczenie żerowania,
• ciemne zabarwienie ciała, czasem z metalicznym połyskiem,
• obrzęk brzucha i niewielkie wytrzeszcze gałek ocznych,
• śluzowata biegunka, czasem widoczna w postaci „sznurów” odchodów w wodzie.

Zmiany zewnętrzne są jednak mało swoiste i łatwo pomylić je z innymi chorobami zakaźnymi, takimi jak wirusowa posocznica krwotoczna (VHS), wirusowa niedokrwistość łososi (ISA) czy niektóre bakteryjne zapalenia jelit. Z tego względu rozpoznanie wstępne na podstawie obserwacji fermowych zawsze wymaga potwierdzenia badaniami laboratoryjnymi.

Zmiany anatomopatologiczne w przebiegu IPN

Podczas sekcji padłych lub świeżo uśmierconych ryb z podejrzeniem IPN odnotowuje się typowe, choć nie w pełni patognomoniczne zmiany:

• obecność płynu w jamie ciała (wodobrzusze),
• przekrwienie i powiększenie wątroby oraz śledziony,
• uogólnione przekrwienie jelit z obecnością śluzowatej treści,
• ogniska martwicy w obrębie trzustki i tkanek okołotrzustkowych,
• zmiany degeneracyjne w nerkach i wątrobie.

W obrazie histopatologicznym widoczne są charakterystyczne ogniska martwicy w komórkach zewnątrzwydzielniczej części trzustki, a także uszkodzenia nabłonka jelitowego i tkanek limfoidalnych. Te zmiany, w połączeniu z wykryciem materiału genetycznego wirusa lub jego antygenów, pozwalają na potwierdzenie rozpoznania IPN.

Diagnostyka, nadzór i strategie bioasekuracji

Skuteczne ograniczenie strat związanych z IPN wymaga nie tylko rozpoznawania ognisk choroby, ale także aktywnego nadzoru nad stadem, identyfikowania nosicieli i systematycznej kontroli materiału zarybieniowego. W praktyce oznacza to połączenie badań klinicznych, sekcyjnych i laboratoryjnych, a także wdrożenie spójnych procedur bioasekuracji w całym gospodarstwie.

Metody diagnostyczne stosowane w rozpoznawaniu IPN

W badaniach laboratoryjnych najczęściej wykorzystuje się trzy grupy metod:

• Diagnostyka wirusologiczna klasyczna – izolacja wirusa w hodowlach komórkowych (np. linie CHSE-214, RTG-2). Materiałem są zwykle tkanki trzustki, jelit, wątroby i nerek od chorych lub świeżo padłych ryb. Metoda jest czuła, ale czasochłonna.
• Metody molekularne – przede wszystkim RT-PCR i real-time RT-PCR, które pozwalają na szybkie wykrycie materiału genetycznego wirusa nawet przy niskim jego poziomie w badanej próbce.
• Metody serologiczne – testy ELISA czy immunofluorescencja do wykrywania antygenów wirusa lub swoistych przeciwciał. Mają znaczenie głównie w nadzorze populacyjnym i ocenie statusu stada tarlaków.

W warunkach fermowych istotną rolę odgrywa planowy monitoring zdrowia ryb, obejmujący regularne pobieranie prób w krytycznych momentach cyklu produkcyjnego (po przeprowadzeniu do nowych obiektów, po sortowaniu, przed sprzedażą materiału zarybieniowego). Pozwala to wykryć zakażenia subkliniczne, w których śmiertelność jest niska, ale wirus nadal krąży w populacji.

Rola tarlaków i materiału zarybieniowego

Tarlaki łososia i pstrąga są kluczowym ogniwem w łańcuchu szerzenia się IPN. Nawet przy braku objawów klinicznych część osobników może być trwałymi nosicielami wirusa, wydalając go okresowo z gametami lub płynem jajnikowym. Dlatego w nowoczesnych programach hodowlanych ogromny nacisk kładzie się na:

• badaną statusu zdrowotnego tarlaków pod kątem IPN przed pozyskaniem gamet,
• oddzielne prowadzenie i dokumentowanie rodowodów linii wolnych od IPN,
• systematyczną dezynfekcję ikry bezpośrednio po zapłodnieniu (np. roztwory jodu, jodofory),
• stosowanie zasady „wszystko pełne – wszystko puste” w obiektach wylęgarni.

Gospodarstwa nabywające materiał zarybieniowy powinny wymagać odpowiedniej dokumentacji, obejmującej wyniki testów na IPN lub potwierdzenie uczestnictwa dostawcy w programie nadzoru nad chorobami wirusowymi. Import ikry lub narybku z niesprawdzonych źródeł stanowi jedno z głównych ryzyk wprowadzania IPN do ferm wolnych od tej choroby.

Bioasekuracja w praktyce hodowlanej

Bioasekuracja to zbiór działań organizacyjnych, technicznych i sanitarno-higienicznych, których celem jest ograniczenie wniknięcia patogenów na teren gospodarstwa, ich rozprzestrzeniania się pomiędzy obiektami oraz wydostania się poza fermę. W kontekście IPN szczególnego znaczenia nabierają:

• strefowanie fermy – fizyczne i sanitarne oddzielenie wylęgarni, podchowalni i odcinków towarowych,
• dezynfekcja wody doprowadzanej do najbardziej wrażliwych obiektów (np. naświetlanie UV, ozonowanie),
• regularne mycie i dezynfekcja koryt, zbiorników, siatek, podbieraków oraz systemów recyrkulacji,
• kontrola ruchu ludzi, pojazdów, sprzętu i ograniczanie wizyt osób postronnych,
• stosowanie odzieży i obuwia ochronnego przeznaczonego wyłącznie do danego sektora fermy,
• procedury awaryjne w przypadku wystąpienia podejrzenia ogniska choroby (izolacja sekcji, wstrzymanie transportów, szybkie badania laboratoryjne).

Zwalczanie IPN w środowisku akwakultury utrudnia odporność wirusa na wiele niespecyficznych środków dezynfekcyjnych. Z tego powodu należy stosować preparaty o potwierdzonej skuteczności wobec birnawirusów, w odpowiednich stężeniach i z zachowaniem wymaganego czasu kontaktu. Nieprawidłowo przeprowadzona dezynfekcja daje fałszywe poczucie bezpieczeństwa i sprzyja utrwaleniu patogenu w infrastrukturze gospodarstwa.

Ograniczanie strat: profilaktyka, odporność i zarządzanie stadem

Zakaźna martwica trzustki jest chorobą wirusową, dla której nie ma swoistego leczenia farmakologicznego. Oznacza to, że wszelkie działania podejmowane po wybuchu ogniska mają charakter wyłącznie łagodzący i nie eliminują samego czynnika etiologicznego. Kluczową rolę odgrywa więc profilaktyka: ograniczanie ryzyka wprowadzenia wirusa, wzmacnianie odporności ryb oraz minimalizowanie skutków ewentualnego zakażenia.

Dobór materiału obsadowego i genetyczna odporność na IPN

Doświadczenia krajów o rozwiniętej hodowli łososia atlantyckiego pokazują, że jednym z najskuteczniejszych sposobów trwałego ograniczenia IPN jest praca hodowlana ukierunkowana na zwiększenie odporności populacji. Wykazano, że istnieją różnice genetyczne między rodami łososia i pstrąga w zakresie podatności na zakażenie wirusem IPN oraz nasilenia objawów klinicznych.

W praktyce oznacza to:

• wybieranie do rozrodu osobników, które w warunkach fermowych wykazały się niską śmiertelnością przy ekspozycji na IPN,
• korzystanie z materiału zarybieniowego pochodzącego ze stad selekcjonowanych pod kątem odporności na choroby wirusowe,
• prowadzenie dokumentacji rodowodowej i włączanie do programów hodowlanych informacji o przebiegu chorób zakaźnych w poszczególnych liniach.

Postęp genetyczny nie jest natychmiastowy, ale w perspektywie kilku generacji może prowadzić do wyraźnego zmniejszenia wrażliwości stada na IPN, ograniczając częstotliwość wybuchów choroby i obniżając śmiertelność w przypadku zakażenia.

Warunki środowiskowe i żywienie

Środowisko wodne i jakość żywienia mają ogromne znaczenie dla odporności ogólnej ryb oraz przebiegu zakażeń wirusowych. W przypadku IPN szczególnie istotne są:

• utrzymywanie możliwie stabilnej temperatury wody w granicach optymalnych dla danego gatunku i fazy rozwoju,
• dobra jakość wody – odpowiednie stężenie tlenu rozpuszczonego, niskie poziomy azotu amonowego, azotynów i dwutlenku węgla,
• unikanie gwałtownych zmian parametrów środowiskowych, które stanowią poważny stres dla młodych ryb,
• zbilansowane żywienie z dodatkiem składników wspierających odporność (witamina C, E, mikroelementy, kwasy tłuszczowe omega-3, immunostymulatory),
• stała kontrola czystości koryt i systemów filtracyjnych, ograniczająca stres środowiskowy i kontakt z patogenami.

W niektórych gospodarstwach stosuje się pasze funkcjonalne zawierające dodatki poprawiające odporność nieswoistą ryb, takie jak beta-glukany, nukleotydy, wyciągi roślinne czy prebiotyki. Nie mają one działania przeciwwirusowego w sensie bezpośrednim, ale mogą zwiększać zdolność organizmu do radzenia sobie z zakażeniem oraz łagodzić uszkodzenia tkanek.

Szczepienia i immunoprofilaktyka

Dla łososia atlantyckiego w niektórych krajach dostępne są szczepionki przeciw IPN, stosowane najczęściej w połączeniu z innymi komponentami ochronnymi (np. przeciwko wirusowi ISA czy bakteriom wywołującym posocznicę). Szczepionki te mogą mieć formę iniekcyjną lub doustną, choć skuteczność i praktyczność poszczególnych rozwiązań jest zróżnicowana.

W przypadku pstrąga tęczowego sytuacja jest mniej jednoznaczna – nie wszędzie dostępne są zarejestrowane preparaty, a ich wprowadzenie do programu szczepień wymaga oceny ekonomicznej i dopasowania do lokalnych warunków produkcji. Należy pamiętać, że skuteczność szczepień zależy od:

• stanu zdrowia ryb w momencie immunizacji,
• dawkowania i sposobu podania,
• rodzaju i zjadliwości szczepów wirusa krążących w danym regionie,
• prawidłowego przechowywania i przygotowania preparatu.

Szczepienia nie eliminują wirusa z środowiska, ale mogą ograniczyć liczbę upadków i nasilenie objawów klinicznych, co jest istotne zwłaszcza w dużych obsadach narażonych na ciągłą presję zakażenia.

Postępowanie w przypadku ogniska IPN

Gdy w gospodarstwie pojawi się podejrzenie zakaźnej martwicy trzustki, należy możliwie szybko wdrożyć procedury minimalizujące rozprzestrzenianie się choroby. W praktyce oznacza to:

• niezwłoczne pobranie prób do badań laboratoryjnych w celu potwierdzenia diagnozy,
• odizolowanie sektora, w którym obserwuje się zwiększoną śmiertelność lub nietypowe objawy,
• wstrzymanie lub ograniczenie przemieszczania ryb oraz sprzętu między obiektami,
• intensyfikację zabiegów higienicznych i dezynfekcyjnych,
• poprawę warunków środowiskowych i ograniczenie czynników stresowych.

W niektórych przypadkach rozważa się przyspieszone wybicie i utylizację najbardziej dotkniętych partii stada, aby ograniczyć uwalnianie wirusa do środowiska wodnego. Choć jest to decyzja trudna ekonomicznie, może w dłuższej perspektywie uchronić pozostałą część produkcji. Po zakończeniu cyklu produkcyjnego w danym obiekcie kluczowe jest dokładne mycie i dezynfekcja, a najlepiej także okres „spoczynku” bez obsady, co zmniejsza ryzyko przetrwania wirusa w instalacjach.

Inne wirusowe zagrożenia w hodowli łososia i pstrąga oraz ich powiązania z IPN

Zakaźna martwica trzustki nie jest jedyną chorobą wirusową istotną dla akwakultury łososiowatych. Gospodarstwa mierzą się jednocześnie z zagrożeniami takimi jak wirusowa posocznica krwotoczna (VHS), zakaźna martwica krwiotwórcza (IHN), zakaźna niedokrwistość łososi (ISA) czy viral haemorrhagic septicaemia-like infections u ryb innych gatunków. Obecność wielu patogenów w jednym systemie produkcyjnym komplikuje diagnostykę oraz strategię bioasekuracji.

Synergizm zakażeń i konsekwencje dla zdrowia ryb

Współzakażenia wirusami, bakteriami oraz pasożytami mogą znacząco pogarszać przebieg kliniczny IPN. Na przykład infekcje wirusowe uszkadzają nabłonek jelitowy i skrzelowy, torując drogę bakteriom oportunistycznym, takim jak Aeromonas spp. czy Flavobacterium spp. Z kolei pasożyty skrzeli i skóry zwiększają stres ryb oraz ułatwiają mechaniczne przenoszenie patogenów między osobnikami.

W praktyce oznacza to, że skuteczne ograniczanie strat z powodu IPN wymaga podejścia całościowego: równoczesnej kontroli wszystkich najważniejszych zagrożeń zakaźnych, dbania o dobrostan oraz ograniczania czynników środowiskowych pogarszających odporność ryb.

Rola monitoringu i współpracy międzygospodarskiej

Wirusy chorób ryb nie respektują granic administracyjnych czy ogrodzeń gospodarstw. Z tego względu istotne są działania na poziomie całych regionów, obejmujące:

• wspólny monitoring chorób wirusowych w obrębie dorzecza lub wybrzeża,
• wymianę informacji o ogniskach chorób i zastosowanych środkach zaradczych,
• koordynację terminów obsad i odłowów ograniczającą krzyżowe zakażenia,
• ustalanie stref wolnych od określonych patogenów, w których obowiązują szczególnie rygorystyczne wymagania dla wprowadzanego materiału.

W niektórych krajach programy kontroli IPN i innych chorób wirusowych są wspierane przez instytucje państwowe lub branżowe organizacje producentów, co pozwala zintegrować działania pojedynczych ferm w spójną strategię regionalną.

Perspektywy rozwoju bioasekuracji i badań nad IPN

Rozwój akwakultury łososia i pstrąga wymusza poszukiwanie coraz bardziej zaawansowanych metod ograniczania chorób zakaźnych. W przypadku IPN trwają prace w kilku ważnych obszarach:

Nowoczesna diagnostyka i monitoring środowiskowy

Klasyczne metody diagnostyczne, choć skuteczne, są stosunkowo czasochłonne i wymagają pobierania prób od ryb. Nowe technologie, takie jak sekwencjonowanie nowej generacji (NGS) czy monitorowanie DNA/RNA patogenów w środowisku wodnym (tzw. eDNA), pozwalają na wcześniejsze wykrywanie obecności wirusa IPN w obiegach wody, zanim dojdzie do masowych upadków.

W przyszłości rutynowe badania próbek wody z krytycznych punktów gospodarstwa mogą stać się standardowym elementem bioasekuracji, obok tradycyjnych sekcji i testów laboratoryjnych u ryb.

Selekcja genomowa i nowe narzędzia hodowlane

Postęp genetyki molekularnej umożliwia identyfikację markerów DNA związanych z odpornością na IPN. Wykorzystanie selekcji genomowej pozwala szybciej i precyzyjniej wybierać tarlaki o pożądanych cechach, łącząc intensywny wzrost z wysoką odpornością na choroby wirusowe. Długofalowo może to doprowadzić do wyraźnego spadku ryzyka klinicznych ognisk IPN przy zachowaniu wydajności produkcji.

Zintegrowane systemy zarządzania zdrowiem stada

Coraz większe znaczenie zyskują kompleksowe programy zarządzania zdrowiem, łączące dane o pochodzeniu ryb, wynikach badań, parametrach środowiska, historii chorób oraz zastosowanych zabiegach profilaktycznych. Analiza tych informacji w czasie rzeczywistym pozwala hodowcom podejmować trafniejsze decyzje dotyczące zagęszczenia, karmienia, transferów między obiektami czy konieczności wzmocnienia bioasekuracji.

W perspektywie kolejnych lat można spodziewać się, że zarządzanie ryzykiem IPN będzie coraz bardziej oparte na danych i modelach predykcyjnych, a nie tylko na reakcji na już rozwinięte ogniska choroby.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o IPN w hodowli łososia i pstrąga

Jak odróżnić zakaźną martwicę trzustki od innych chorób wirusowych u pstrąga?

Objawy IPN – apatia, „korkociągowe” pływanie, ciemnienie barwy, biegunka – są nieswoiste i mogą przypominać VHS lub IHN. Kluczem jest wiek ryb (najczęściej wylęg i narybek) oraz charakterystyczne zmiany sekcyjne w okolicy trzustki. Ostateczne rozpoznanie wymaga badań laboratoryjnych: izolacji wirusa w hodowlach komórkowych, RT-PCR lub testów serologicznych. Bez takiego potwierdzenia nie da się wiarygodnie odróżnić IPN od innych infekcji.

Czy IPN można wyleczyć lekami lub antybiotykami?

IPN jest chorobą wirusową, dlatego antybiotyki nie działają na czynnik sprawczy. Można jedynie prowadzić leczenie wspomagające: poprawiać jakość wody, ograniczać stres, stosować pasze z dodatkami immunostymulującymi i w razie potrzeby zwalczać wtórne zakażenia bakteryjne. W części krajów dostępne są szczepionki, które zmniejszają śmiertelność, ale nie eliminują wirusa ze środowiska. Kluczowa pozostaje profilaktyka i bioasekuracja, a nie terapia po wybuchu ogniska.

Jakie znaczenie ma dezynfekcja ikry w profilaktyce IPN?

Dezynfekcja ikry to jeden z najważniejszych etapów przerwania transmisji wirusa z tarlaków na potomstwo. Wirus może być obecny w płynie jajnikowym i na powierzchni ziaren ikry, dlatego zastosowanie odpowiedniego preparatu jodowego w zalecanym stężeniu i czasie kontaktu istotnie obniża ryzyko wprowadzenia IPN do wylęgarni. Zabieg musi być przeprowadzony starannie i udokumentowany, a jego skuteczność uzupełniona badaniem zdrowia tarlaków.

Czy ryby, które przeżyły IPN, mogą być nosicielami wirusa?

Tak, część osobników, które przeszły zakażenie IPN w formie ostrej lub subklinicznej, może stać się długotrwałymi nosicielami. U takich ryb wirus bywa wykrywany w nerkach, wątrobie czy narządach rozrodczych, a okresowo wydalany do środowiska. To właśnie przewlekli nosiciele – szczególnie wśród tarlaków – odpowiadają za utrzymywanie się IPN w gospodarstwach mimo braku wyraźnych ognisk choroby. Dlatego monitoring i selekcja stad rodzicielskich są tak ważne.

Jakie są najważniejsze elementy bioasekuracji przeciw IPN w małej fermie?

W mniejszej fermie kluczowe jest ograniczenie wprowadzania wirusa z zewnątrz i jego rozprzestrzeniania między obiektami. Obejmuje to: kupowanie materiału zarybieniowego z pewnego źródła, dezynfekcję ikry, mycie i dezynfekcję sprzętu, stosowanie odzieży ochronnej, kontrolę jakości wody i unikanie nadmiernych zagęszczeń. Ważne jest też szybkie reagowanie na podwyższoną śmiertelność: sekcja, wysłanie prób do laboratorium i tymczasowa izolacja podejrzanego stada, zanim choroba ogarnie całą fermę.