Postać Philippe’a Cury’ego należy dziś do grona najbardziej wpływowych badaczy, którzy próbują zrozumieć, jak zmieniający się klimat przeobraża światowe **rybołówstwo**. Jako francuski naukowiec, łączący ekologię, oceanografię i ekonomię zasobów, stworzył on język i narzędzia pozwalające opisywać złożone relacje między człowiekiem a morskim ekosystemem. Jego prace pokazują, że zarządzanie łowiskami nie jest już wyłącznie zagadnieniem technicznym, lecz staje się jednym z kluczowych wyzwań cywilizacyjnych, porównywalnych z walką o żywność i wodę w skali globu.

Philippe Cury – droga naukowca, który połączył ekologię z rybołówstwem

Philippe Cury urodził się we Francji i od początku swojej kariery naukowej interesował się relacjami między działalnością człowieka a funkcjonowaniem morskich ekosystemów. W przeciwieństwie do wielu klasycznych ichtiologów czy biologów morza, nie ograniczył się do badania pojedynczych gatunków. Już we wczesnych pracach próbował objąć analizą całe sieci troficzne – powiązania drapieżnik–ofiara, przepływy materii i energii, a także skutki połowów na wszystkich poziomach łańcucha pokarmowego.

Ważnym etapem w jego karierze było związanie się z francuskim instytutem badawczym IFREMER oraz późniejsza praca w ramach organizacji IRD (Institut de Recherche pour le Développement). Dzięki temu Cury mógł realizować projekty nie tylko w Europie, lecz także w Afryce, Ameryce Łacińskiej czy w Azji. Te wieloletnie badania terenowe, połączone z modelowaniem ekologicznym, pozwoliły mu zrozumieć, jak globalne zmiany klimatu oraz eksploatacja przemysłowa wpływają na lokalne społeczności zależne od **rybactwa**.

Istotnym elementem jego dorobku jest działalność w międzynarodowej sieci badawczej Ecosystem Approach to Fisheries, promującej podejście ekosystemowe w zarządzaniu łowiskami. Cury wielokrotnie uczestniczył w pracach grup eksperckich FAO oraz Międzynarodowej Rady Badań Morza (ICES), gdzie jego rekomendacje znalazły odzwierciedlenie w politykach dotyczących zrównoważonego wykorzystania zasobów biologicznych mórz i oceanów.

Naukowiec ten zasłynął również jako autor książek i artykułów popularnonaukowych, w których tłumaczy zawiłe mechanizmy ekologiczne w sposób zrozumiały dla decydentów i opinii publicznej. Jego publikacje stały się istotnym punktem odniesienia dla ruchów na rzecz ochrony mórz, a pojęcia takie jak „rybołówstwo ekosystemowe” czy „odbudowa piramidy troficznej” zaczęły przenikać do debaty publicznej.

W biografii Cury’ego szczególnie widoczna jest konsekwencja: od badań terenowych w upalnych strefach tropikalnych, przez analizy statystyczne, po udział w negocjacjach międzynarodowych. Ten szeroki zakres aktywności pozwolił mu wypracować rzadką perspektywę: widzi jednocześnie naukowy detal i globalne tło polityczno‑społeczne, w którym zapadają decyzje o wykorzystaniu zasobów **morskich**.

Ekologia troficzna i zasada „drobne ryby dla wielkich ryb”

Kluczem do zrozumienia podejścia Philippe’a Cury’ego jest jego fascynacja strukturą łańcuchów pokarmowych w morzach i oceanach. Zwraca on uwagę, że przez dziesięciolecia rybołówstwo skupiało się przede wszystkim na gatunkach o dużej wartości komercyjnej – takich jak dorsz, tuńczyk, halibut czy miecznik – ignorując wpływ połowów na poziomach niższych troficznie. Tymczasem ekosystem jest systemem powiązanym: pozornie niewielkie zmiany liczebności małych, planktonożernych ryb mogą wstrząsnąć całą piramidą troficzną.

Cury sformułował i spopularyzował zasadę znaną jako „drobne ryby dla wielkich ryb” (w oryginale „Little fish for big fish”). Jej istota polega na tym, że nie można traktować małych pelagicznych gatunków – takich jak sardynki, sardele, szproty czy ostroboki – wyłącznie jako surowca dla przemysłu paszowego lub spożywczego. Są one krytycznie ważnym ogniwem w sieci troficznej, łączącym plankton z większymi drapieżnikami: rybami, ptakami morskimi, a nawet ssakami.

Jeśli eksploatacja tych małych gatunków przekroczy poziom bezpieczny ekologicznie, dochodzi do dramatycznych skutków:

• spadek liczebności drapieżników (np. tuńczyków, dorszy, makreli), które tracą bazę pokarmową,
• załamanie się kolonii ptaków morskich, zależnych od łatwo dostępnej ofiary,
• zmiana składu planktonu, który przestaje być efektywnie „przetwarzany” na biomasy wyższych rzędów,
• niestabilność całego ekosystemu, rosnąca podatność na wahania klimatyczne.

Cury, korzystając z danych pochodzących z wielu basenów morskich (m.in. Atlantyku, Morza Śródziemnego i upwellingowych wybrzeży Afryki), pokazał, że nadmierne połowy małych pelagicznych ryb są jednym z najbardziej lekceważonych zagrożeń dla globalnych zasobów. Ostrzegał, że polityka „maksymalizacji wyładunków” tych gatunków może w dłuższej perspektywie okazać się samobójcza dla **rybołówstwa** jako sektora gospodarczego.

W jego ujęciu klasyczne pojęcie maksymalnego zrównoważonego odłowu (MSY – Maximum Sustainable Yield) jest zbyt wąskie, bo odnosi się do pojedynczych gatunków. Cury proponuje zastąpić je myśleniem ekosystemowym, uwzględniającym zależności pokarmowe oraz rolę poszczególnych gatunków w utrzymaniu równowagi całej sieci troficznej. Oznacza to, że racjonalne zarządzanie nie polega tylko na liczeniu biomasy jednego stada, ale wymaga analizy, jak jego eksploatacja wpłynie na inne gatunki i długofalową stabilność ekosystemu.

W tym kontekście naukowiec broni idei, że część zasobów musi pozostać „niewykorzystana” z punktu widzenia czysto ekonomicznego, aby zachować funkcjonowanie systemu przyrodniczego. To właśnie ten „nadmiar” biomasy, niewyciągany przez sieci, pełni funkcje ekosystemowe: stanowi rezerwę pokarmową, stabilizuje łańcuch troficzny i pozwala organizmom przetrwać okresy stresu, w tym coraz częstsze anomalie klimatyczne.

Klimat jako architekt zasobów rybnych – podejście Cury’ego

W pracach Philippe’a Cury’ego klimat nie jest tłem, lecz jednym z głównych aktorów kształtujących dynamikę zasobów rybnych. Naukowiec wielokrotnie podkreślał, że zrozumienie zmian w rybołówstwie wymaga wyjścia poza doraźne wahania ekonomiczne i spojrzenia na dłuższe cykle oceaniczne, takie jak El Niño, Oscylacja Północnoatlantycka (NAO) czy Południowa Oscylacja (ENSO).

W rejonach upwellingowych – na przykład u wybrzeży Afryki Północno‑Zachodniej – klimat decyduje o sile wiatru przybrzeżnego i intensywności wynoszenia zimnych, bogatych w składniki odżywcze wód z głębszych warstw oceanu. Cury badał, jak zmiany w tych procesach przekładają się na produkcję pierwotną, obfitość planktonu, następnie małych pelagicznych ryb, a wreszcie na wyższe poziomy troficzne.

Z jego analiz wynika, że:

• niewielkie zmiany temperatury powierzchni morza mogą powodować przesunięcia zasięgów kluczowych gatunków,
• zaburzenia w rytmie upwellingu zmieniają rok po roku sukces rozrodczy ryb,
• przewlekłe ocieplenie prowadzi do stopniowego „tropikalizowania” się fauny,
• częstość ekstremalnych zjawisk (np. silnych fal upałów morskich) rośnie, co wpływa na śmiertelność narybku.

Cury zwraca uwagę, że rybołówstwo funkcjonuje w środowisku coraz mniej przewidywalnym. Tradycyjne modele, oparte na danych historycznych z okresu względnego klimatycznego spokoju, przestają być adekwatne. W ich miejsce potrzebne są podejścia dynamiczne, integrujące scenariusze klimatyczne, biologię rozrodu poszczególnych gatunków i zachowania flot połowowych.

Jednym z ważniejszych wkładów Cury’ego do nauki o rybołówstwie jest podkreślenie synergii między presją połowową a zmianami klimatu. Pokazuje on, że ekosystemy już osłabione przez nadmierne odłowy reagują znacznie silniej na dodatkowe stresy klimatyczne: dochodzi do załamań populacji, które w warunkach mniejszego wyczerpania zasobów mogłyby zostać jedynie lekko zachwiane. Z tego punktu widzenia ograniczanie presji połowowej jest formą „ubezpieczenia” ekosystemu wobec niepewnej przyszłości klimatycznej.

Naukowiec ostrzega też przed pokusą traktowania pojedynczych fluktuacji (np. nagłego wzrostu liczebności jednego gatunku) jako pretekstu do zwiększania kwot połowowych. W ocieplającym się świecie wiele z tych wzrostów jest krótkotrwałych, napędzanych specyficznymi kombinacjami warunków środowiskowych. Strategia oparta na „wykorzystaniu okazji” może łatwo doprowadzić do przełowienia, gdy warunki się odwrócą.

Znani ludzie związani z rybactwem – kontekst, w którym działa Cury

Aby w pełni ocenić znaczenie Philippe’a Cury’ego, warto osadzić jego działalność w szerszym gronie postaci, które wpłynęły na rozwój współczesnego rybactwa naukowego. W XX i XXI wieku obserwuje się stopniowe przejście od podejścia gatunkowego do ekosystemowego, a także rosnącą rolę ekonomii, socjologii i nauk politycznych w kształtowaniu polityk rybackich.

Wśród postaci pokrewnych Cury’emu wymienić można m.in.:

• Daniel Pauly – kanadyjsko‑filipiński biolog morski, autor koncepcji „shifting baseline” oraz główny twórca bazy danych FishBase; bada globalny wpływ przełowienia na oceany,
• Ray Hilborn – amerykański naukowiec, specjalista w zakresie modeli dynamiki populacji ryb oraz oceny efektywności zarządzania rybołówstwem,
• Rashid Sumaila – ekonomista zasobów, analizujący subsydia rybackie i ich rolę w podtrzymywaniu nieopłacalnych, destrukcyjnych połowów,
• Jane Lubchenco – ekolog morska i była szefowa amerykańskiej NOAA, promuje zintegrowane podejście do ochrony mórz i rybołówstwa.

Wspomniani badacze, podobnie jak Cury, podkreślają, że przyszłość **rybactwa** zależy od zdolności do integrowania wiedzy: biologicznej, klimatycznej, ekonomicznej i społecznej. Rybactwo nie jest już odizolowanym działem gospodarki morskiej, lecz jednym z głównych elementów globalnej debaty o bezpieczeństwie żywnościowym i adaptacji do zmian klimatu.

Postaci te łączy także silne zaangażowanie w popularyzację nauki. Uczestniczą w filmach dokumentalnych, piszą książki adresowane do szerokiego grona odbiorców, współpracują z organizacjami pozarządowymi. Ich celem jest wyjście poza mury instytutów i uczynienie sprawy oceanów i **rybołówstwa** tematem powszechnej troski. Cury wpisuje się w ten nurt, tłumacząc zawiłe mechanizmy działania ekosystemów w prostym, obrazowym języku.

Warto też wspomnieć o rosnącej roli naukowców z krajów rozwijających się, dla których rybołówstwo jest często podstawą wyżywienia i źródłem dochodów milionów ludzi. Cury współpracował z badaczami z Senegalu, Maroka, Peru czy Wietnamu, pomagając tworzyć lokalne zespoły zdolne do samodzielnego monitorowania zasobów i wypracowywania planów ich ochrony. W ten sposób jego wpływ wykracza poza świat akademicki i przyczynia się do wzmacniania potencjału badawczego regionów najbardziej narażonych na skutki przełowienia i zmian klimatu.

Rybołówstwo ekosystemowe a tradycyjne modele – zmiana paradygmatu

Jednym z najważniejszych osiągnięć Philippe’a Cury’ego jest konsekwentna krytyka podejścia redukcjonistycznego w zarządzaniu rybactwem. Tradycyjne modele koncentrowały się na jednym gatunku (np. dorszu) i próbowały wyznaczyć poziom odłowu, przy którym populacja może się odnawiać. Takie podejście ignorowało podstawowy fakt: gatunki nie istnieją w próżni, lecz są częścią sieci powiązań pokarmowych, konkurencyjnych i środowiskowych.

Rybołówstwo ekosystemowe, którego jednym z promotorów jest Cury, zakłada:

• uwzględnianie interakcji między gatunkami (drapieżnictwo, konkurencja, symbiozy),
• rozpoznanie roli siedlisk (rafy, łąki trawy morskiej, ujścia rzek) w cyklu życiowym ryb,
• branie pod uwagę wpływu klimatu, zanieczyszczeń i innych działań człowieka (np. budowy zapór na rzekach),
• włączanie w proces zarządzania lokalnych społeczności rybackich i ich tradycyjnej wiedzy.

W praktyce oznacza to zmianę celów zarządzania. Nie jest nim już tylko maksymalizacja bieżącego odłowu, ale utrzymanie struktur i funkcji ekosystemu: różnorodności biologicznej, stabilności troficznej i zdolności do adaptacji. Cury pokazuje, że ekosystemowe podejście może przynieść więcej korzyści ekonomicznych w dłuższej perspektywie: stabilne zasoby oznaczają bardziej przewidywalne dochody dla rybaków, mniejsze ryzyko załamań i konieczności zamykania łowisk.

Naukowiec krytykuje praktykę selektywnego ochroniania tylko kilku charyzmatycznych gatunków – takich jak delfiny czy wieloryby – przy jednoczesnym ignorowaniu stanu całych sieci pokarmowych, które te gatunki podtrzymują. Podkreśla, że bez zdrowej bazy troficznej nawet najlepiej chronione drapieżniki nie przetrwają. Dlatego postulowane przez niego podejście obejmuje zarówno gatunki o wysokiej wartości komercyjnej, jak i te mniej znane, które pełnią kluczowe funkcje ekologiczne.

Cury zwraca też uwagę na potrzebę integracji rybołówstwa z innymi formami użytkowania morza: transportem, wydobyciem surowców, energetyką morską, turystyką. W świecie o ograniczonej przestrzeni morskiej konflikt o miejsce staje się coraz ostrzejszy. Podejście ekosystemowe wymaga koordynacji polityk sektorowych, tak aby działania jednego sektora nie niweczyły wysiłków drugiego.

Technologie, modele i dane – jak mierzyć wpływ klimatu na ryby

Badania prowadzone przez Philippe’a Cury’ego są osadzone w nowoczesnym warsztacie naukowym, łączącym obserwacje terenowe z modelowaniem komputerowym. Naukowiec korzysta z danych pochodzących z:

• zestawień statystycznych wyładunków ryb (krajowe i międzynarodowe bazy danych),
• monitoringu oceanograficznego (temperatura, zasolenie, zawartość tlenu, stężenie chlorofilu),
• obserwacji satelitarnych (kolor oceanu, prądy, dynamika upwellingu),
• badań akustycznych (śledzenie ławic w kolumnie wody),
• próbek biologicznych (wiek, tempo wzrostu, stan kondycyjny ryb).

Kluczowym elementem jego pracy są modele dynamiczne, które próbują odtworzyć zachowanie populacji ryb w zmieniających się warunkach klimatycznych i przy danej presji połowowej. Takie modele pozwalają tworzyć scenariusze „co by było, gdyby” – na przykład:

• jak zareaguje populacja sardynek na dalszy wzrost temperatury i spadek upwellingu,
• czy ograniczenie odłowów małych pelagicznych może zrekompensować negatywny wpływ ocieplenia,
• jakie konsekwencje będzie mieć przesunięcie zasięgu jednego gatunku dla całej społeczności ryb.

Cury podkreśla, że modele nie są wyrocznią, lecz narzędziem do eksploracji możliwych przyszłości. Ważne jest nie tyle precyzyjne przewidzenie liczebności danego stada za 20 lat, ile zrozumienie kierunku zmian i identyfikacja progów krytycznych, po przekroczeniu których ekosystem może wejść w nowy, trudny do odwrócenia stan.

Dzięki wykorzystaniu serii czasowych sięgających często kilkudziesięciu lat, Cury śledzi, jak odpowiedź zasobów rybnych na zmiany klimatyczne była modulowana przez poziom eksploatacji. Wyniki tych badań wzmacniają jego tezę o konieczności redukcji presji połowowej jako formy adaptacji do niepewności klimatycznej. Im mniej „nadwyrężony” jest ekosystem, tym większa jego zdolność absorbowania wstrząsów.

Naukowiec zwraca również uwagę na znaczenie danych pochodzących od samych rybaków. Lokalne społeczności, obserwując morze dzień po dniu, gromadzą wiedzę o pojawianiu się i zanikaniu gatunków, zmianach sezonowości czy kondycji ryb. Integracja tej wiedzy z danymi naukowymi pozwala lepiej zrozumieć niuanse odpowiedzi ekosystemu na zmiany klimatyczne, zwłaszcza w regionach, gdzie formalny monitoring jest ograniczony.

Rybołówstwo, społeczeństwo i sprawiedliwość – szersza perspektywa Cury’ego

Choć Philippe Cury jest przede wszystkim ekologiem morza, jego prace dotykają również kwestii społecznych i etycznych. Zauważa on, że skutki zmian klimatu i przełowienia nie rozkładają się równomiernie. Najbardziej dotknięte są społeczności nadbrzeżne w krajach rozwijających się, których gospodarka i bezpieczeństwo żywnościowe zależą od dostępności dzikich zasobów rybnych.

W wielu regionach świata, zwłaszcza w Afryce Zachodniej, lokalne floty tradycyjne muszą konkurować z przemysłowymi statkami z krajów bogatych. W sytuacji, gdy klimat osłabia produktywność ekosystemu, ta konkurencja staje się jeszcze bardziej dramatyczna. Cury zwraca uwagę, że polityki rybackie muszą uwzględniać zasady sprawiedliwości: nie można przerzucać kosztów adaptacji do zmian klimatycznych na najsłabszych uczestników systemu.

Naukowiec opowiada się za wzmocnieniem roli lokalnych społeczności w zarządzaniu łowiskami – poprzez współtworzenie planów eksploatacji, współudział w monitoringu zasobów i partycypację w procesie decyzyjnym. Uważa, że tylko takie podejście może zapewnić trwałą akceptację ograniczeń połowowych i ułatwić wprowadzanie zmian niezbędnych w obliczu ocieplającego się klimatu.

Cury krytykuje także krótkoterminową logikę rynkową, która faworyzuje maksymalizację zysku w skali kilku lat kosztem długofalowej stabilności zasobów. Zwraca uwagę, że w wielu przypadkach subsydia państwowe utrzymują przy życiu floty, które w warunkach rynkowych byłyby nierentowne. Taka polityka prowadzi do nadmiernych mocy połowowych, pogłębia przełowienie i zmniejsza zdolność ekosystemów do radzenia sobie z klimatycznymi wstrząsami.

W jego ujęciu odpowiedzialne zarządzanie **rybołówstwem** to nie tylko zestaw technicznych narzędzi, ale także wybór etyczny: czy obecne pokolenia są gotowe ograniczyć swoje ambicje eksploatacyjne, aby pozostawić zasoby i funkcjonujące ekosystemy przyszłym generacjom. W tym sensie badania Cury’ego o wpływie klimatu na zasoby rybne stają się częścią szerszej debaty o sprawiedliwości międzypokoleniowej i solidarności globalnej.

Dlaczego myślenie Philippe’a Cury’ego jest ważne dla przyszłości rybactwa

Dorobek Philippe’a Cury’ego można sprowadzić do kilku kluczowych przesłań, istotnych dla przyszłości światowego **rybactwa**:

• ekosystemowe podejście musi zastąpić tradycyjne, gatunkowe zarządzanie zasobami,
• małe pelagiczne gatunki są fundamentem piramidy troficznej i wymagają szczególnej ochrony,
• zmiany klimatu wzmacniają skutki przełowienia i czynią zasoby bardziej niestabilnymi,
• ograniczenie presji połowowej jest formą adaptacji do niepewnej przyszłości klimatycznej,
• sprawiedliwe zarządzanie musi uwzględniać potrzeby społeczności lokalnych i krajów rozwijających się.

Cury pokazuje, że rybołówstwo nie może już być postrzegane jako odrębny, wąsko techniczny sektor. Jest ono ściśle splecione z polityką klimatyczną, rozwojem gospodarczym, ochroną bioróżnorodności i kwestiami społecznymi. Jego prace stanowią ważny punkt odniesienia dla decydentów na poziomie krajowym i międzynarodowym, wskazując, że utrzymanie produktywnych i zdrowych ekosystemów morskich jest jednym z warunków stabilności społeczno‑gospodarczej wielu regionów świata.

Znaczenie tego podejścia będzie prawdopodobnie rosło wraz z nasilaniem się skutków zmian klimatycznych: wzrostem temperatury oceanów, zakwaszeniem wód, utratą tlenu i częstszymi ekstremami pogodowymi. Bez zrozumienia, jak te procesy wpływają na zasoby rybne, i bez odpowiedzi w postaci zintegrowanego zarządzania, sektor **rybołówstwa** może stać się jednym z pierwszych, które boleśnie odczują granice eksploatacji planety.

FAQ

Czym zajmuje się Philippe Cury i dlaczego jest ważny dla rybactwa?

Philippe Cury to francuski ekolog morza, który bada zależności między klimatem, strukturą sieci troficznych a zasobami rybnymi. Łączy dane biologiczne, oceanograficzne i społeczne, aby opisywać wpływ zmian środowiskowych na łowiska. Jego prace są ważne, ponieważ promują ekosystemowe podejście do zarządzania rybactwem, uwzględniające rolę małych pelagicznych gatunków oraz rosnącą niepewność klimatyczną. Dzięki temu stanowią podstawę dla nowoczesnych polityk ochrony i wykorzystania zasobów mórz.

Na czym polega zasada „drobne ryby dla wielkich ryb” w ujęciu Cury’ego?

Zasada „drobne ryby dla wielkich ryb” podkreśla, że małe pelagiczne gatunki – sardynki, sardele, szproty – są kluczowym ogniwem łączącym plankton z większymi drapieżnikami. Cury wskazuje, że intensywne połowy tych gatunków na paszę lub ryby mączkowe mogą osłabić całą piramidę troficzną, prowadząc do spadku liczebności dużych ryb, ptaków morskich i ssaków. Dlatego część biomasy małych ryb musi pozostać w ekosystemie, aby utrzymać stabilność i zdolność do regeneracji zasobów.

Jak zmiany klimatu wpływają na zasoby ryb według badań Cury’ego?

Cury pokazuje, że klimat wpływa na ryby poprzez temperaturę wody, siłę i rytm upwellingu, poziom tlenu oraz częstość ekstremalnych zjawisk, takich jak fale upałów morskich. Zmiany te powodują przesunięcia zasięgów gatunków, wahania sukcesu rozrodczego i zmiany w składzie społeczności. Szczególnie niebezpieczna jest synergia klimatu z przełowieniem: populacje już osłabione intensywnymi połowami reagują na stres klimatyczny gwałtownymi załamaniami, z których trudno się odbudować.

Na czym polega rybołówstwo ekosystemowe i czym różni się od tradycyjnego?

Rybołówstwo ekosystemowe, promowane przez Cury’ego, zakłada zarządzanie zasobami z uwzględnieniem całej sieci troficznej, siedlisk, wpływu klimatu i innych sektorów gospodarki morskiej. W przeciwieństwie do tradycyjnego podejścia gatunkowego, nie koncentruje się ono na jednym stadzie, ale na utrzymaniu funkcji i różnorodności ekosystemu. Celem jest długoterminowa stabilność, a nie maksymalizacja krótkoterminowego odłowu. Wymaga to często niższej presji połowowej oraz ścisłej współpracy naukowców, rybaków i decydentów.

Dlaczego prace Cury’ego są istotne dla społeczności przybrzeżnych w krajach rozwijających się?

Cury zwraca uwagę, że to właśnie społeczności przybrzeżne w krajach rozwijających się najbardziej zależą od dzikich zasobów rybnych i jednocześnie najmocniej odczuwają skutki zmian klimatu oraz przełowienia przez floty przemysłowe. Jego badania podkreślają konieczność ochrony małych pelagicznych gatunków i włączenia lokalnych rybaków w proces zarządzania, tak aby zapewnić im długoterminowy dostęp do zasobów. W ten sposób nauka o ekosystemach łączy się z kwestiami bezpieczeństwa żywnościowego i sprawiedliwości społecznej.