Yersinioza, znana też jako choroba czerwonej paszczy, należy do najważniejszych bakteryjnych chorób pstrąga tęczowego w nowoczesnej akwakulturze. Powoduje znaczne straty produkcyjne, obniża tempo wzrostu oraz wymusza kosztowne działania lecznicze i profilaktyczne. Dla wielu gospodarstw rybackich stanowi barierę w dalszym rozwoju. Skuteczne ograniczenie tej choroby wymaga nie tylko znajomości patogenu i objawów, ale także konsekwentnego wdrożenia zasad **bioasekuracji** oraz dobrej praktyki hodowlanej.

Charakterystyka choroby i czynnika etiologicznego

Yersinioza pstrąga tęczowego jest wywoływana przez bakterię Yersinia ruckeri, należącą do rodziny Enterobacteriaceae. Jest to pałeczka Gram-ujemna, względnie beztlenowa, zdolna do namnażania się w szerokim zakresie temperatur typowych dla chowu pstrąga. Bakteria ta występuje naturalnie w środowisku wodnym, może długo utrzymywać się w osadach dennych, biofilmie oraz w przewodzie pokarmowym ryb, nie zawsze wywołując objawy kliniczne.

Wyróżnia się kilka serotypów Y. ruckeri, z których niektóre są bardziej zjadliwe dla pstrąga tęczowego. W praktyce terenowej ma to znaczenie przy doborze szczepionek – nie wszystkie preparaty są równie skuteczne wobec wszystkich wariantów. Dlatego tak ważne jest okresowe wykonywanie badań diagnostycznych i serotypowania patogenu w konkretnym stadzie lub gospodarstwie.

Bakteria przenosi się przede wszystkim drogą wodną – przez kontakt zdrowych ryb z wydalinami osobników zakażonych, przez zanieczyszczone systemy RAS, sprzęt, a także dzikie ryby i inne zwierzęta wodne. Do zakażenia dochodzi przez skrzela, skórę, przewód pokarmowy, a także uszkodzone powierzchnie ciała. W sprzyjających warunkach środowiskowych i przy wysokiej obsadzie ryb infekcja rozprzestrzenia się bardzo szybko, obejmując całe stado w krótkim czasie.

Objawy kliniczne, przebieg i rozpoznawanie choroby

Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów yersiniozy jest zaczerwienienie jamy gębowej i gardła, z czego wynika potoczna nazwa choroba czerwonej paszczy. U pstrągów dotkniętych chorobą widoczne są intensywne przekrwienia błon śluzowych, często z obecnością wybroczyn i nadżerek. W ciężkich przypadkach obszary te mogą ulegać martwicy, a ryby wykazują wyraźne trudności w pobieraniu pokarmu.

Objawom w obrębie pyska często towarzyszą inne symptomy ogólne: apatia, ciemnienie ubarwienia, spadek apetytu, pływanie tuż pod powierzchnią lub przy dnie, niekiedy z zaburzeniami równowagi. Na skórze i płetwach pojawiają się wybroczyny i ogniska martwicy, co stanowi typowy obraz posocznicy bakteryjnej. U części ryb obserwuje się wytrzeszcz gałek ocznych, wodobrzusze i obrzęki wokół nasady płetw.

W badaniu sekcyjnym można stwierdzić liczne wybroczyny na powierzchni narządów wewnętrznych, powiększoną śledzionę i wątrobę, zaczerwienioną lub przekrwioną błonę otrzewnową. Często występują zmiany w jelitach – przekrwienie ścian, obecność śluzowo-krwistej treści. Zmiany te nie są całkowicie charakterystyczne wyłącznie dla yersiniozy, ale w połączeniu z objawami zewnętrznymi i sytuacją epizootyczną pozwalają wysunąć silne podejrzenie choroby.

Rozpoznanie ostateczne wymaga jednak potwierdzenia laboratoryjnego. Kluczowe znaczenie ma bakteriologiczne badanie narządów – najczęściej śledziony, nerek i wątroby. Wyizolowaną bakterię identyfikuje się na podstawie cech hodowlanych, testów biochemicznych oraz, coraz częściej, z użyciem metod molekularnych, takich jak PCR. Z punktu widzenia hodowcy ważne jest, aby w razie nagłego wzrostu śmiertelności możliwie szybko przekazać próbki do akredytowanego laboratorium, co umożliwi wdrożenie adekwatnego leczenia.

Czynniki sprzyjające wystąpieniu i rozwojowi yersiniozy

W praktyce akwakultury yersinioza najczęściej uaktywnia się w sytuacjach stresowych dla ryb. Do najważniejszych czynników sprzyjających zalicza się nagłe wahania temperatury wody, złe parametry fizykochemiczne, takie jak niskie stężenie tlenu, podwyższony amoniak czy azotyny, a także zbyt dużą obsadę ryb. Nadmierna zagęszczona obsada zwiększa kontakt między osobnikami i ułatwia przenoszenie patogenu, jednocześnie nasilając stres i obniżając odporność.

Istotną rolę odgrywa również jakość paszy i sposób żywienia. Pasze niskiej jakości, zbyt długo przechowywane lub niewłaściwie składowane, mogą sprzyjać osłabieniu ryb, a także stanowić nośnik drobnoustrojów. Błędy żywieniowe, np. nagłe zmiany diet, przekarmianie czy niedobory witamin i mikroelementów, obniżają zdolności obronne organizmu. Szczególnie wrażliwe są ryby młode, u których układ odpornościowy dopiero się kształtuje.

Znaczenie mają także błędy technologiczne i organizacyjne, jak brak stref czystych i brudnych w gospodarstwie, niedostateczna dezynfekcja sprzętu, przepływ osób i pojazdów między obiektami bez zachowania środków ochronnych. W takich warunkach nawet pojedynczy wprowadzony osobnik zakażony Y. ruckeri może stać się źródłem poważnej epizootii, obejmującej kolejne baseny, stawy czy moduły RAS.

Strategie zapobiegania i ograniczania strat – podejście praktyczne

Skuteczna kontrola yersiniozy w gospodarstwach pstrąga wymaga kompleksowego podejścia, w którym łączą się działania weterynaryjne, zootechniczne i technologiczne. Kluczowym elementem jest konsekwentnie realizowana **profilaktyka** zdrowotna oraz utrzymywanie wysokiego poziomu **bioasekuracji**. Celem jest nie tylko ochrona istniejącego stada, ale także minimalizowanie ryzyka wprowadzenia nowych, bardziej zjadliwych szczepów bakterii.

W praktyce należy przede wszystkim dążyć do ograniczenia stresu u ryb. Obejmuje to utrzymanie stabilnych parametrów wody, regularne monitorowanie poziomu tlenu, amoniaku i azotynów, unikanie gwałtownych zmian temperatury, a także optymalne zagęszczenie obsady. Wymaga to dobrej organizacji procesu produkcyjnego – planowania zarybień, racjonalnego podziału stawów i sekcji, a także rezerwowej pojemności produkcyjnej na wypadek konieczności rozgęszczenia stad.

Z punktu widzenia zarządzania zdrowiem stada ważne jest przestrzeganie zasady wszystko pełne – wszystko puste w poszczególnych sekcjach, umożliwiającej przerwy sanitarne i dokładne mycie oraz odkażanie obiektów pomiędzy partiami produkcyjnymi. Taka organizacja ogranicza ryzyko utrzymywania się Y. ruckeri w osadach i biofilmie oraz pozwala na skuteczniejsze usuwanie potencjalnych rezerwuarów bakteryjnych.

Bioasekuracja w gospodarstwie pstrąga tęczowego

Bioasekuracja to zespół działań mających na celu ograniczenie wprowadzania, szerzenia się i utrzymywania chorób zakaźnych w stadach. W odniesieniu do yersiniozy kluczowe są trzy grupy działań: kontrola pochodzenia materiału zarybieniowego, higiena wody i infrastruktury oraz kontrola ruchu ludzi, sprzętu i pojazdów.

W zakresie materiału zarybieniowego zaleca się korzystanie z certyfikowanych wylęgarni, regularnie monitorowanych pod kątem głównych chorób ryb. Przy przyjmowaniu nowych partii narybku lub kroczka warto stosować kwarantannę, podczas której obserwuje się ryby pod względem objawów klinicznych i, w razie potrzeby, wykonuje badania laboratoryjne. Pozwala to wykryć potencjalne ogniska yersiniozy zanim patogen rozprzestrzeni się na całe gospodarstwo.

Higiena wody i infrastruktury obejmuje zarówno systematyczne czyszczenie i dezynfekcję basenów, rurociągów, filtrów mechanicznych, jak i kontrolę jakości wody źródłowej. W systemach RAS konieczne jest regularne usuwanie osadów z osadników i biofiltrów, a także okresowe stosowanie środków dezynfekcyjnych zgodnie z zaleceniami producentów i normami bezpieczeństwa. W gospodarstwach przepływowych ważna jest ochrona ujęć wody przed wnikaniem dzikich ryb oraz skażonych ścieków.

Kontrola ruchu ludzi i sprzętu obejmuje wprowadzenie strefowania terenu gospodarstwa na obszary o różnym statusie sanitarnym, stosowanie śluz sanitarnych, mat i wanien dezynfekcyjnych przy wejściach oraz przy punktach przejazdowych. Pracownicy powinni używać odzieży i obuwia ochronnego na terenie fermy, a sprzęt (siatki, wiadra, pojemniki do transportu ryb) musi być regularnie dezynfekowany. Wizyty osób z zewnątrz, w tym przedstawicieli firm paszowych czy serwisantów, należy ograniczyć do minimum i objąć jasnymi procedurami sanitarnymi.

Znaczenie szczepień i odporności nieswoistej

Jednym z najskuteczniejszych narzędzi w kontroli yersiniozy są szczepienia. Dostępne szczepionki przeciwko Y. ruckeri mogą być podawane zarówno drogą iniekcyjną, jak i przez paszę lub kąpiel. Wybór metody zależy od wielkości ryb, systemu produkcji i organizacji pracy. Iniekcje są bardziej pracochłonne, ale zwykle zapewniają trwalszą i silniejszą odpowiedź immunologiczną; szczepienia przez paszę lub kąpiel są wygodniejsze przy dużych stadach młodych ryb.

Skuteczność szczepień zależy jednak od wielu czynników: zgodności antygenowej szczepionki z krążącym w gospodarstwie serotypem Y. ruckeri, stanu zdrowia i kondycji ryb w momencie immunizacji, a także od jakości warunków środowiskowych po szczepieniu. W przypadku dużego stresu, złej jakości wody lub niewłaściwego żywienia uzyskana odporność może być słabsza, co przełoży się na gorszą ochronę przed chorobą.

Oprócz odporności swoistej, rozwijanej po szczepieniu lub po przechorowaniu, istotną rolę odgrywa odporność nieswoista ryb – bariery fizyczne i chemiczne skóry, śluzu i skrzeli, aktywność komórek fagocytarnych, skład białek surowicy. Poprawa ogólnej kondycji stada poprzez odpowiednie żywienie, ograniczenie stresu i dbałość o parametry środowiska znacząco wpływa na efektywność wszystkich działań profilaktycznych, w tym szczepień.

Leczenie yersiniozy – antybiotyki, ograniczenia i ryzyka

W sytuacji ostrego wybuchu choroby często zachodzi konieczność zastosowania leczenia antybiotykowego. Dobór preparatu powinien zawsze opierać się na wynikach badania wrażliwości szczepu Y. ruckeri wyizolowanego z chorego stada. Stosowanie antybiotyków w sposób empiryczny, bez badań, zwiększa ryzyko nieskutecznej terapii, powstawania oporności i kumulacji pozostałości leków w środowisku wodnym.

Z uwagi na obowiązujące przepisy i rosnącą presję społeczną, w tym ze strony konsumentów, stosowanie antybiotyków w akwakulturze podlega ścisłej kontroli. Weterynarz prowadzący gospodarstwo powinien nadzorować wszystkie kuracje, dobierać odpowiednie dawki, czas trwania terapii oraz okres karencji. Niewłaściwe lub nadmierne używanie środków przeciwbakteryjnych może prowadzić do selekcji szczepów opornych, które będą trudniejsze do zwalczenia w przyszłości i mogą być niebezpieczne również dla innych gatunków zwierząt.

W strategii zarządzania zdrowiem stada leczenie antybiotykowe powinno być traktowane jako ostateczność, stosowana w sytuacjach zagrożenia wysoką śmiertelnością i dużymi stratami ekonomicznymi. Główny nacisk należy kłaść na profilaktykę, szczepienia, bioasekurację oraz poprawę warunków środowiskowych i żywieniowych. Tylko w ten sposób można utrzymać gospodarstwo na wysokim poziomie bezpieczeństwa biologicznego i jednocześnie spełniać rosnące wymagania rynku dotyczące jakości i bezpieczeństwa produktów rybnych.

Dobra praktyka hodowlana jako fundament zdrowia stada

Dobra praktyka hodowlana to zestaw zasad obejmujących m.in. kontrolę jakości narybku, optymalizację obsady, planowanie cykli produkcyjnych, zarządzanie karmieniem oraz stały nadzór nad parametrami wody. W odniesieniu do yersiniozy oznacza to nie tylko reagowanie na pojawienie się objawów chorobowych, ale przede wszystkim przewidywanie sytuacji ryzykownych i przeciwdziałanie im z wyprzedzeniem.

Niezbędnym elementem jest systematyczne monitorowanie stanu zdrowia ryb. Regularne obserwacje zachowania i wyglądu stad, kontrolne odłowy, wczesne kierowanie podejrzanych osobników do badań laboratoryjnych – wszystko to pozwala wychwycić pierwsze sygnały nadchodzącego problemu. W wielu gospodarstwach praktykuje się także okresowe badania epidemiologiczne wybranych grup ryb, w tym posiewy bakteriologiczne, co zwiększa szanse na szybkie rozpoznanie yersiniozy w stadium subklinicznym.

Planowanie żywienia powinno uwzględniać zarówno potrzeby żywieniowe pstrąga na różnych etapach wzrostu, jak i wpływ sposobu karmienia na zdrowie. Unikanie przekarmiania, stosowanie pasz o odpowiedniej wartości odżywczej i stabilnym składzie, kontrola świeżości surowców oraz przechowywanie pasz w suchych, chłodnych warunkach ogranicza ryzyko problemów zdrowotnych. W sytuacjach podwyższonego ryzyka infekcji, np. po odłowach czy transportach, można rozważyć stosowanie dodatków paszowych wspierających odporność nieswoistą ryb.

Yersinioza w systemach RAS i w chowie przepływowym

Specyfika systemów o obiegu zamkniętym (RAS) sprawia, że yersinioza może w nich przybierać odmienny przebieg niż w tradycyjnych gospodarstwach przepływowych. Z jednej strony, wysoka kontrola nad parametrami wody, możliwość precyzyjnego dawkowania tlenu oraz zaawansowane systemy filtracji sprzyjają tworzeniu stabilnych warunków, co zmniejsza stres ryb i zapobiega wybuchom chorób. Z drugiej strony, jeśli do systemu RAS dostanie się Y. ruckeri, bakteria może długo utrzymywać się w biofilmie i osadach, powodując nawracające problemy zdrowotne.

W chowie przepływowym głównym zagrożeniem jest kontakt z wodą powierzchniową, która może zawierać patogeny pochodzące z innych obiektów hodowlanych, dzikich populacji ryb czy zanieczyszczonych ścieków. Yersinia ruckeri może być przenoszona także przez ptaki wodne i inne zwierzęta odwiedzające stawy. Dlatego ochrona ujęć wody, grodzenie kluczowych obszarów, siatkowanie części basenów czy stosowanie odstraszaczy ptaków staje się istotnym elementem bioasekuracji.

Niezależnie od systemu produkcji, w profilaktyce yersiniozy ważna jest dobra komunikacja między personelem technologicznym a lekarzem weterynarii. Szybkie przekazywanie informacji o wszelkich nietypowych obserwacjach, rejestrowanie danych produkcyjnych (przyrosty, zużycie paszy, śmiertelności) i analiza trendów pozwalają skuteczniej identyfikować momenty o podwyższonym ryzyku oraz trafniej planować działania zapobiegawcze.

Aspekty ekonomiczne i organizacyjne zwalczania yersiniozy

Yersinioza pstrąga tęczowego to nie tylko problem zdrowotny, ale także istotne wyzwanie ekonomiczne. Straty wynikają nie tylko z bezpośredniej śmiertelności, ale również z obniżenia tempa wzrostu, gorszego wykorzystania paszy, zwiększonych kosztów leczenia, dodatkowej pracy personelu oraz potencjalnych ograniczeń w sprzedaży ryb w okresie występowania choroby. W skrajnych przypadkach ogniska yersiniozy mogą zagrażać stabilności finansowej gospodarstwa, szczególnie mniejszego.

Z tego względu warto traktować wydatki na profilaktykę, szczepienia i bioasekurację jako inwestycję, a nie koszt. Dobrze zaplanowany program profilaktyczny, uwzględniający lokalne uwarunkowania epizootyczne, zwykle okazuje się tańszy niż powtarzające się kuracje antybiotykowe i straty produkcyjne. Ważne jest prowadzenie rzetelnej dokumentacji – ewidencji chorób, zabiegów profilaktycznych, zużycia środków leczniczych – co pozwala lepiej oceniać skuteczność podejmowanych działań i w razie potrzeby je modyfikować.

Organizacja pracy w gospodarstwie powinna uwzględniać podział zadań i odpowiedzialności w zakresie zdrowia ryb. Wyznaczenie osoby nadzorującej bioasekurację, regularne szkolenia pracowników z zasad higieny, właściwego obchodzenia się z rybami, dezynfekcji sprzętu i rozpoznawania objawów chorób – to elementy, które realnie przekładają się na ryzyko wystąpienia yersiniozy i innych jednostek chorobowych.

Inne choroby bakteryjne o podobnym obrazie i znaczenie diagnostyki różnicowej

W praktyce ważne jest odróżnienie yersiniozy od innych bakteryjnych chorób pstrągów o zbliżonym obrazie klinicznym, takich jak furunkuloza (Aeromonas salmonicida), posocznica wywołana przez Aeromonas hydrophila czy Flavobacterium psychrophilum. Część objawów, jak wybroczyny, wodobrzusze, ciemnienie ubarwienia, może być wspólna dla wielu infekcji. Specyficzne zaczerwienienie jamy gębowej u yersiniozy jest cenną wskazówką, ale nie zastępuje badań laboratoryjnych.

Diagnostyka różnicowa opiera się na połączeniu wyników obserwacji klinicznych, badań sekcyjnych oraz badań bakteriologicznych i molekularnych. Tylko precyzyjne rozpoznanie czynnika etiologicznego pozwala na zastosowanie odpowiedniej terapii i dobranie skutecznych szczepionek. Współpraca z doświadczonym laboratorium diagnostycznym i regularne badania kontrolne są więc nieodzownym elementem nowoczesnego zarządzania zdrowiem ryb w akwakulturze.

Perspektywy rozwoju profilaktyki yersiniozy i znaczenie badań naukowych

Postęp w dziedzinie mikrobiologii, immunologii ryb i technologii akwakultury otwiera nowe możliwości w zwalczaniu yersiniozy. Trwają prace nad doskonaleniem szczepionek, w tym nad preparatami wielowalentnymi, łączącymi ochronę przeciwko kilku chorobom bakteryjnym jednocześnie. Rozwijane są także nowe formuły podawania szczepionek, poprawiające odpowiedź immunologiczną i wygodę stosowania w warunkach dużych ferm.

Coraz większe znaczenie zyskują badania nad mikrobiomem ryb i rolą pożytecznych bakterii w utrzymaniu zdrowia. Zastosowanie probiotyków i prebiotyków w żywieniu pstrągów może wspierać naturalne mechanizmy obronne przeciwko Y. ruckeri, ograniczając konieczność stosowania antybiotyków. Dodatkowo rozwój metod szybkiej diagnostyki molekularnej umożliwia wykrywanie patogenów na bardzo wczesnym etapie, co ułatwia podejmowanie działań zapobiegawczych zanim dojdzie do pełnoobjawowego wybuchu choroby.

Dla hodowców praktycznym wnioskiem z tych badań jest potrzeba stałego aktualizowania wiedzy oraz otwartość na wdrażanie nowych rozwiązań. Udział w szkoleniach, współpraca z ośrodkami naukowymi i doradczymi, a także wymiana doświadczeń z innymi producentami pozwalają lepiej przygotować się na wyzwania związane z yersiniozą i innymi chorobami ryb, a jednocześnie poprawiać efektywność i zrównoważenie produkcji.

FAQ – najczęstsze pytania hodowców o yersiniozę pstrąga tęczowego

Jak rozpoznać yersiniozę we wczesnym stadium w stadzie pstrąga?

Wczesne rozpoznanie yersiniozy wymaga uważnej obserwacji zachowania ryb oraz ich wyglądu. Pierwszymi sygnałami mogą być: lekki spadek apetytu, niechętne pobieranie paszy, pojawienie się jednostek apatycznych trzymających się z boku stada, delikatne zaczerwienienia w obrębie pyska lub nasady płetw. Zanim wystąpią wyraźne objawy czerwonej paszczy, często widać pojedyncze wybroczyny na skórze i płetwach. Każdy nagły wzrost dziennej śmiertelności, nawet niewielki, warto skonsultować z lekarzem weterynarii i wykonać badania bakteriologiczne, aby potwierdzić lub wykluczyć obecność Yersinia ruckeri.

Czy szczepienia całkowicie eliminują ryzyko wystąpienia choroby czerwonej paszczy?

Szczepienia znacząco ograniczają ryzyko wystąpienia yersiniozy i zwykle łagodzą przebieg choroby, ale nie gwarantują stuprocentowej ochrony. Skuteczność immunizacji zależy od dopasowania szczepionki do krążącego serotypu bakterii, terminu i sposobu podania, kondycji ryb oraz warunków środowiskowych po szczepieniu. U ryb dobrze zaszczepionych choroba, jeśli wystąpi, ma zwykle mniej gwałtowny przebieg i powoduje niższą śmiertelność. Jednak przy silnym stresie, złych parametrach wody czy dużej dawce zakażającej może dojść do przełamania odporności. Dlatego szczepienia muszą iść w parze z bioasekuracją i właściwą praktyką hodowlaną.

Jakie działania bioasekuracyjne są najważniejsze w zapobieganiu yersiniozie?

Najważniejsze elementy bioasekuracji to kontrola źródła narybku, higiena infrastruktury i świadome zarządzanie ruchem ludzi oraz sprzętu. Materiał zarybieniowy powinien pochodzić z nadzorowanych wylęgarni, a nowe partie ryb warto obejmować kwarantanną. Infrastruktura – baseny, rurociągi, filtry – wymaga systematycznego czyszczenia i dezynfekcji, szczególnie między cyklami produkcyjnymi. Ruch ludzi, pojazdów i narzędzi powinien podlegać ścisłym zasadom sanitarnym, z wykorzystaniem odzieży ochronnej i mat dezynfekcyjnych. Dodatkowo warto stosować zasadę stref czystych i brudnych oraz ograniczać wstęp osób postronnych na teren gospodarstwa.

Czy yersinioza może przenosić się między różnymi gatunkami ryb?

Yersinia ruckeri wykazuje najsilniejsze powinowactwo do pstrąga tęczowego i innych łososiowatych, jednak może występować również u innych gatunków ryb słodkowodnych, w tym dzikich populacji. Te gatunki mogą pełnić rolę rezerwuaru patogenu, niekoniecznie wykazując wyraźne objawy kliniczne. Dlatego obecność dzikich ryb w bezpośrednim sąsiedztwie gospodarstwa, zwłaszcza w ujęciach wody lub kanałach doprowadzających, zwiększa ryzyko wprowadzenia Y. ruckeri do stawów czy systemów RAS. Ochrona ujęć wody, grodzenie newralgicznych miejsc i monitorowanie zdrowia ryb w otoczeniu gospodarstwa są istotnymi elementami prewencji międzygatunkowego szerzenia się choroby.

W jakich sytuacjach zastosowanie antybiotyków przy yersiniozie jest uzasadnione?

Antybiotyki powinny być stosowane wyłącznie w przypadku potwierdzonej diagnostycznie yersiniozy, gdy śmiertelność w stadzie rośnie, a brak interwencji grozi poważnymi stratami ekonomicznymi. Decyzję o leczeniu podejmuje lekarz weterynarii na podstawie wyników posiewu i antybiogramu, co pozwala dobrać najskuteczniejszy preparat i uniknąć niepotrzebnego stosowania nieskutecznych leków. Terapia musi uwzględniać prawidłowe dawkowanie, czas trwania i okres karencji, aby zminimalizować ryzyko powstania oporności bakteryjnej oraz obecności pozostałości leków w środowisku i w tkankach ryb. Jednocześnie ważne jest równoległe korygowanie warunków środowiskowych i wzmocnienie działań profilaktycznych.