Akwakultura intensywna, oparta na systemach recyrkulacji wody RAS (Recirculating Aquaculture Systems), stała się jednym z najbardziej dynamicznie rozwijających się kierunków produkcji ryb konsumpcyjnych. Pstrąg tęczowy, jako gatunek o wysokiej wartości rynkowej, niewielkich wymaganiach smakowych konsumentów i stosunkowo dobrze poznanej biologii, jest jednym z kluczowych gatunków hodowanych w takich systemach. Nowoczesne metody intensywnej hodowli, łączące precyzyjne zarządzanie wodą, żywieniem oraz dobrostanem, pozwalają znacząco zwiększyć wydajność produkcji przy jednoczesnym ograniczeniu presji na środowisko naturalne.
Charakterystyka pstrąga tęczowego i jego wymagania środowiskowe
Pstrąg tęczowy (Oncorhynchus mykiss) wywodzi się z Ameryki Północnej, ale dzięki wysokiej plastyczności ekologicznej został rozpropagowany na wszystkich kontynentach oprócz Antarktydy. Gatunek ten odznacza się szybkim tempem wzrostu, wysoką konwersją paszy (FCR) oraz dużą odpornością na wahania niektórych parametrów środowiskowych. Kluczowe są jednak właściwe warunki fizykochemiczne wody, które w hodowli intensywnej muszą być utrzymywane w wąskich przedziałach.
Optymalna temperatura wody dla wzrostu pstrąga tęczowego mieści się zazwyczaj w przedziale 12–16°C. Poniżej 8°C tempo wzrostu spada, a powyżej 18°C znacząco wzrasta ryzyko stresu cieplnego i chorób. Równie istotne jest stężenie tlenu rozpuszczonego – w warunkach intensywnej obsady powinno utrzymywać się na poziomie co najmniej 7–8 mg O₂/l. W systemach RAS pozwala to uniknąć niedotlenienia, które szybko przekłada się na pogorszenie żerowania, zahamowanie wzrostu, a w skrajnych przypadkach na śnięcia.
Parametry takie jak pH (zwykle 6,8–7,5), poziom związków azotowych (amoniak, azotyny, azotany), zasolenie czy twardość wody mają bezpośredni wpływ na zdrowie ryb, w szczególności na kondycję nabłonka skrzeli, skóry i przewodu pokarmowego. W klasycznych stawach przepływowych zmiany te często są determinowane przez warunki hydrologiczne i zewnętrzne zanieczyszczenia, natomiast w systemach RAS hodowca dysponuje narzędziami do ich precyzyjnej regulacji. To właśnie ta sterowalność środowiska sprawia, że pstrąg tęczowy znakomicie nadaje się do intensywnej hodowli w obiegach zamkniętych.
Ważnym aspektem jest także biologia żywienia. Pstrąg jako gatunek drapieżny wymaga pasz wysokobiałkowych, o odpowiednim profilu aminokwasowym oraz zbilansowanej zawartości tłuszczu i składników mineralnych. W intensywnych systemach stosuje się pasze ekstrudowane, o wysokiej strawności, minimalizujące ilość odchodów i resztek, które mogłyby obciążać system filtracyjny. Wraz z rozwojem badań wprowadzane są alternatywne źródła białka, takie jak mączka z owadów czy białko roślinne, co zmniejsza presję na tradycyjne surowce morskie, jak mączka rybna.
Systemy recyrkulacji wody (RAS) – zasada działania i elementy składowe
Systemy RAS bazują na wielokrotnym wykorzystywaniu tej samej wody, która jest mechanicznie i biologicznie oczyszczana, a następnie częściowo poddawana dezynfekcji i natlenianiu. Udział świeżej wody może wynosić zaledwie kilka procent na dobę, co znacząco zmniejsza zapotrzebowanie na zasoby wodne oraz redukuje objętość ścieków. Dzięki temu hodowla pstrąga tęczowego może być prowadzona niezależnie od lokalnych zasobów hydrologicznych, także w regionach o ograniczonej dostępności czystych wód powierzchniowych.
Typowy system RAS dla pstrąga składa się z kilku podstawowych modułów: zbiorników hodowlanych, filtrów mechanicznych, filtrów biologicznych, systemu usuwania dwutlenku węgla, instalacji natleniającej i ewentualnie ozonującej, a także systemów grzewczo-chłodniczych oraz automatyki kontrolno-pomiarowej. Każdy z tych elementów pełni określoną rolę w utrzymaniu stabilnych warunków środowiskowych przy wysokiej obsadzie ryb.
W filtrach mechanicznych (bębnowych, złoża żwirowe, siatkowe) usuwane są cząstki stałe: resztki paszy, odchody, zawiesiny organiczne. Kluczowe jest ich szybkie wychwycenie, ponieważ rozkład materii organicznej generuje amoniak i związki azotowe, a także zwiększa obciążenie biologiczne i zapotrzebowanie na tlen. Następnie w filtrach biologicznych z zastosowaniem złoża ruchomego lub stałego zasiedlonego przez bakterie nitryfikacyjne zachodzi przemiana amoniaku (NH₃/NH₄⁺) do azotynów (NO₂⁻), a następnie do mniej toksycznych azotanów (NO₃⁻). Utrzymanie stabilnej i wydajnej nitryfikacji wymaga odpowiedniej temperatury, stałego dopływu tlenu oraz zachowania równowagi między ładunkiem azotu a objętością złoża biologicznego.
Dwutlenek węgla, powstający w wyniku oddychania ryb i procesów biologicznych, musi być systematycznie usuwany, ponieważ jego nagromadzenie prowadzi do zakwaszenia środowiska i zaburzeń wymiany gazowej w skrzelach. Stosuje się do tego specjalne kolumny odgazowujące lub wieże natleniająco-odgazowujące. W nowoczesnych instalacjach powszechne jest wykorzystanie tlenu czystego technicznego, dozowanego przez dyfuzory, stożki tlenowe lub injektory Venturiego, co pozwala osiągnąć wysokie nasycenie wody tlenem nawet przy bardzo dużej biomasie ryb.
Systemy RAS wymagają bardzo precyzyjnej automatyki i monitoringu. Czujniki mierzące tlen, temperaturę, pH, potencjał redoks, stężenie azotynów, azotanów i amoniaku są integrowane przez sterowniki, które mogą automatycznie uruchamiać alarmy, zwiększać dopływ tlenu czy przełączać obiegi. Dzięki temu hodowca jest w stanie zareagować na niekorzystne zmiany, zanim staną się one krytyczne dla pstrągów.
Nowoczesne metody intensywnej hodowli pstrąga tęczowego w RAS
Nowoczesna hodowla pstrąga tęczowego w systemach RAS opiera się na synergii rozwiązań technologicznych i biologicznych. Kluczowym aspektem jest zarządzanie obsadą i biomasą. W systemach intensywnych można osiągać gęstości obsady przekraczające 60–80 kg/m³, podczas gdy w tradycyjnych stawach przepływowych wartości te są zdecydowanie niższe. Tak wysoka obsada wymaga jednak niezwykle sprawnego systemu uzdatniania wody oraz starannie zaplanowanej strategii żywieniowej.
Praktyka hodowlana opiera się na podziale produkcji na etapy: inkubację ikry, odchów wylęgu i narybku, tucz oraz ewentualne okresy kwarantanny i dochowu materiału zarybieniowego. W systemach RAS każdy etap można prowadzić w odrębnych modułach o zoptymalizowanych parametrach środowiskowych, co znacznie ogranicza straty i poprawia wyniki produkcyjne. Na przykład odchów narybku prowadzony jest często w nieco wyższej temperaturze niż tucz, aby przyspieszyć początkowy wzrost i skrócić okres najbardziej wrażliwy na czynniki stresowe.
Żywienie stanowi jeden z najważniejszych elementów intensywnej hodowli. Zastosowanie automatycznych karmideł programowalnych umożliwia precyzyjne dozowanie paszy w małych porcjach przez całą dobę. Zmniejsza to ryzyko przekarmiania, poprawia wykorzystanie składników pokarmowych i przyczynia się do ograniczenia powstawania odpadów organicznych. Programy karmienia są dostosowywane do masy ciała ryb, temperatury wody oraz zakładanego tempa wzrostu, co pozwala optymalizować współczynnik FCR i skracać cykl produkcyjny.
Istotnym nurtem rozwojowym jest digitalizacja produkcji i wprowadzanie koncepcji akwakultury 4.0. W praktyce oznacza to wykorzystanie czujników Internetu Rzeczy (IoT), systemów wizyjnych do monitorowania zachowania ryb, a także algorytmów analizujących dane środowiskowe i produkcyjne w czasie rzeczywistym. Dzięki temu hodowca może np. szybciej wykrywać nieprawidłowości w żerowaniu, wskazujące na choroby lub dyskomfort, oraz odpowiednio szybko reagować, korygując pasze, parametry wody lub zagęszczenie.
Programy selekcyjne i genetyka odgrywają coraz większą rolę również u pstrąga. W wielu krajach prowadzi się prace nad liniami o zwiększonej odporności na choroby bakteryjne i wirusowe, lepszej efektywności wykorzystania paszy oraz wyższym udziale mięśnia w tuszy. W połączeniu z kontrolowanymi warunkami RAS poprawia to przewidywalność wyników i ogranicza ryzyko strat.
Profilaktyka zdrowotna w RAS ma specyficzną specyfikę. Z jednej strony obieg zamknięty ogranicza kontakt z patogenami pochodzącymi ze środowiska zewnętrznego, z drugiej – ewentualne zakażenie może szybko rozprzestrzenić się w całym systemie. Dlatego stosuje się rygorystyczne procedury bioasekuracji: śluzy sanitarne, dezynfekcję sprzętu, kontrolę pochodzenia materiału zarybieniowego, a często także dezynfekcję wody przy użyciu ozonu lub promieniowania UV. Ważna jest również odpowiednia mikrobiologia wody – dąży się do stabilnej społeczności pożytecznych mikroorganizmów, które konkurują z patogenami o zasoby środowiska.
Nowoczesne systemy RAS uwzględniają także aspekty dobrostanu. Projektuje się zbiorniki o takim kształcie i układzie przepływu wody, aby wymuszać umiarkowaną aktywność pływową, sprzyjającą rozwojowi mięśni i zapobiegającą deformacjom. Redukuje się stres związany z hałasem, nagłymi zmianami oświetlenia czy zbyt częstą manipulacją rybami. Coraz większą wagę przykłada się także do ograniczania procedur inwazyjnych poprzez stosowanie metod nieinwazyjnego monitoringu zdrowia i kondycji – np. ocenę barwy i ruchu w oparciu o kamery.
Ekonomiczne i środowiskowe aspekty intensywnej hodowli pstrąga w RAS
Hodowla pstrąga tęczowego w systemach recyrkulacyjnych wymaga wysokich nakładów inwestycyjnych. Budowa obiektu, zakup technologii filtracyjnych, systemów natleniania, automatyki oraz infrastruktury budowlanej to znaczne koszty początkowe. Jednak przy dobrze zaplanowanej produkcji i korzystnej sytuacji rynkowej możliwe jest osiąganie przewidywalnych i stabilnych przychodów. Kluczową zaletą RAS jest bowiem możliwość prowadzenia produkcji całorocznej, praktycznie niezależnej od sezonu, co pozwala równomiernie zaopatrywać rynek w świeży produkt.
Wysoka intensywność produkcji na niewielkiej powierzchni przekłada się na efektywne wykorzystanie gruntów. Obiekty RAS mogą być lokalizowane w pobliżu centrów konsumpcji, co skraca łańcuch dostaw, redukuje koszty transportu i emisję CO₂ związaną z przewozem produktów. Dzięki recyrkulacji zużycie wody w przeliczeniu na 1 kg wyprodukowanej ryby jest wielokrotnie niższe niż w gospodarstwach przepływowych, co ma znaczenie w regionach o deficycie zasobów wodnych lub przy zaostrzonej polityce ochrony wód.
Kolejną zaletą środowiskową jest możliwość lepszej kontroli emisji zanieczyszczeń. Ścieki z systemów RAS charakteryzują się stosunkowo niewielką, ale skoncentrowaną objętością, co ułatwia ich oczyszczenie. Osady z filtrów mechanicznych można zagospodarować rolniczo jako nawóz organiczny lub poddać procesowi fermentacji beztlenowej, uzyskując biogaz. W ten sposób zamyka się część obiegu składników pokarmowych i energii, wpisując produkcję pstrąga w szerszą koncepcję gospodarki o obiegu zamkniętym.
Jednocześnie systemy RAS są wrażliwe na koszty energii elektrycznej, mającej kluczowe znaczenie dla pracy pomp, systemów napowietrzania, oświetlenia, urządzeń grzewczo-chłodniczych i automatyki. Coraz popularniejszym rozwiązaniem jest integracja obiektów RAS z odnawialnymi źródłami energii: fotowoltaiką, biogazowniami, kolektorami słonecznymi czy pompami ciepła. Redukuje to zależność od cen energii na rynku i poprawia bilans środowiskowy produkcji. W niektórych przypadkach możliwe jest wykorzystanie ciepła odpadowego z przemysłu lub elektrociepłowni, co dodatkowo obniża koszty eksploatacji.
Ryzykiem specyficznym dla intensywnej hodowli jest wysoka wrażliwość całego systemu na awarie techniczne. Przerwa w zasilaniu, awaria pompy czy systemu natleniania może w krótkim czasie doprowadzić do masowych strat. Z tego powodu planuje się redundancję kluczowych urządzeń, instalacje awaryjnego zasilania (generatory, UPS-y) oraz systemy wczesnego powiadamiania hodowcy o nieprawidłowościach. Aspekty te są nie tylko kwestią techniczną, ale także ważnym elementem oceny ryzyka finansowego inwestycji.
Po stronie rynku końcowego rośnie zainteresowanie konsumentów pochodzeniem żywności, jej wpływem na środowisko oraz standardami dobrostanu zwierząt. Pstrąg wyprodukowany w certyfikowanych systemach RAS, z udokumentowanym zużyciem wody, energii, pasz oraz odpowiednimi gwarancjami higieny i dobrostanu, może uzyskiwać przewagę konkurencyjną, szczególnie na rynkach wymagających. W połączeniu z możliwością zapewnienia stałych dostaw wysokiej jakości filetów i ryb żywych lub schłodzonych stwarza to szansę budowania marek premium.
Innowacje i perspektywy rozwoju hodowli pstrąga tęczowego w RAS
Rozwój technologii RAS dla pstrąga tęczowego jest silnie powiązany z postępem w dziedzinie inżynierii środowiska, biotechnologii i informatyki. Obserwuje się intensywne prace nad optymalizacją złoży biologicznych, w tym nad wprowadzaniem systemów zintegrowanych, łączących procesy nitryfikacji, denitryfikacji i usuwania fosforu w jednym module. Celem jest dalsze ograniczanie ilości ścieków oraz minimalizacja konieczności wymiany wody, przy zachowaniu wysokiej jakości środowiska dla pstrągów.
Interesującym kierunkiem jest także integracja akwakultury z uprawą roślin, czyli systemy akwaponiczne. Choć pstrąg tęczowy, jako gatunek chłodnolubny, nie zawsze idealnie wpisuje się w typowe akwaponie oparte na roślinach ciepłolubnych, prowadzone są próby łączenia jego hodowli z uprawami warzyw liściastych, ziół czy roślin tolerujących niższe temperatury. Rośliny wykorzystują składniki pokarmowe zawarte w wodzie (azotany, fosforany), pełniąc rolę dodatkowego filtra biologicznego, co pozwala jeszcze lepiej zamknąć obieg materii w gospodarstwie.
Duże nadzieje wiąże się z zaawansowaną analityką danych produkcyjnych. Zbieranie informacji o wzroście ryb, przyrostach dobowych, temperaturowym współczynniku wzrostu, realizowanej dawce paszy, śmiertelności i zachowaniu w czasie rzeczywistym umożliwia budowanie modeli predykcyjnych. W praktyce oznacza to np. możliwość wcześniejszego prognozowania momentu osiągnięcia masy handlowej, optymalizacji logistyki sprzedaży, a także lepsze dopasowanie planów produkcyjnych do zmian popytu na rynku.
Ważnym zagadnieniem przyszłości jest dalsza poprawa profilu środowiskowego produkcji. Badania obejmują rozwój pasz o niższym śladzie węglowym i mniejszej zależności od surowców pochodzenia morskiego, projektowanie jeszcze bardziej energooszczędnych systemów napowietrzania i filtracji, a także wykorzystanie zaawansowanych systemów odzysku ciepła. Dąży się do tego, aby intensywna hodowla pstrąga w RAS nie tylko konkurowała efektywnością z tradycyjnymi metodami, ale także odznaczała się wyraźnie niższą presją na ekosystemy naturalne.
Wraz z rozwojem nauk o dobrostanie pojawiają się nowe standardy dotyczące zagęszczenia, metod transportu, uboju oraz warunków utrzymania ryb. W RAS stosunkowo łatwo jest wdrożyć bardziej zaawansowane praktyki, takie jak zautomatyzowane systemy łagodnego odławiania, bardziej ergonomiczne korytarze przepływowe w zbiornikach czy regulowane cykle oświetlenia, dopasowane do naturalnych rytmów dobowych pstrągów. W ten sposób poprawia się nie tylko komfort życia ryb, ale także jakość mięsa, co ma znaczenie z perspektywy konsumenta.
Nie bez znaczenia jest wymiar edukacyjny i społeczny. Obiekty RAS, z racji zwartej infrastruktury i kontrolowalnych warunków, dobrze nadają się na bazy szkoleniowe dla studentów akwakultury, inżynierii środowiska i nauk o żywności. Mogą również pełnić funkcję demonstracyjną, prezentując społeczeństwu, jak w praktyce wygląda produkcja ryb w nowoczesnych, sterowalnych systemach, oraz jakie są różnice między nią a połowem ryb dzikich czy tradycyjną hodowlą w stawach przepływowych. Rozwój świadomości społecznej może przekładać się na większą akceptację i wsparcie dla tego typu przedsięwzięć.
Powiązania hodowli pstrąga w RAS z innymi sektorami gospodarki
Intensywna hodowla pstrąga w systemach RAS nie funkcjonuje w próżni gospodarczej. Jest ściśle powiązana z branżą paszową, sektorem energii, przemysłem przetwórczym oraz handlem detalicznym i gastronomią. Innowacje w jednym z tych obszarów często przekładają się na możliwości rozwoju i wzrost konkurencyjności całego łańcucha wartości. Przykładowo postęp w produkcji pasz wysokobiałkowych z wykorzystaniem surowców zrównoważonych środowiskowo pozwala ograniczać zależność od mączki rybnej, co z kolei redukuje presję na dzikie zasoby pelagiczne.
Hodowle RAS mogą być także włączane w lokalne klastry żywnościowe i biogospodarki. Odpady organiczne z przetwórstwa pstrąga (głowy, kręgosłupy, odpady poubojowe) można wykorzystywać do produkcji oleju rybnego, hydrolizatów białkowych dla przemysłu spożywczego i paszowego czy jako substrat w biogazowniach. Tego typu rozwiązania sprzyjają tworzeniu lokalnych systemów o wysokim stopniu samowystarczalności i niskim poziomie marnotrawstwa zasobów.
Powiązanie RAS z sektorem energii jest szczególnie widoczne przy projektach wykorzystujących ciepło odpadowe z zakładów przemysłowych lub elektrociepłowni. Zachodzi tu obopólna korzyść: zakład przemysłowy może w bardziej efektywny sposób zagospodarować nadwyżki ciepła, natomiast fermy pstrąga redukują koszty ogrzewania lub stabilizacji temperatury wody. Podobnie współpraca z producentami odnawialnych źródeł energii, takimi jak farmy fotowoltaiczne, pozwala na projektowanie gospodarstw o znacznie obniżonym śladzie węglowym.
Wymiar marketingowy i wizerunkowy ma coraz większe znaczenie. Produkty pochodzące z inteligentnych, zrównoważonych środowiskowo hodowli mogą być pozycjonowane jako odpowiedź na wyzwania związane z przełowieniem mórz, zmianami klimatu i rosnącym zapotrzebowaniem na zdrowe białko zwierzęce. Pstrąg tęczowy z RAS wpisuje się w trend lokalnej, świeżej i kontrolowanej produkcji żywności. Dla wielu konsumentów liczy się możliwość prześledzenia drogi produktu od gospodarstwa do stołu, co ułatwiają systemy traceability, standardy jakości i certyfikacje środowiskowe.
Interesującym polem współpracy jest także sektor naukowo-badawczy. Hodowle komercyjne coraz częściej uczestniczą w projektach pilotażowych nad nowymi paszami, systemami filtracji, czujnikami czy rozwiązaniami IT. W zamian uzyskują dostęp do innowacji na wczesnym etapie, możliwość dostosowania technologii do swoich potrzeb i przewagę konkurencyjną. Tego typu partnerstwa sprzyjają tworzeniu sieci innowacji w akwakulturze, w której pstrąg tęczowy pełni rolę jednego z wiodących gatunków modelowych.
FAQ – najczęstsze pytania o hodowlę pstrąga tęczowego w systemach RAS
Jakie są główne zalety hodowli pstrąga tęczowego w systemie RAS w porównaniu z tradycyjnymi stawami przepływowymi?
Najważniejsze zalety obejmują znacznie mniejsze zużycie wody, możliwość lokalizacji gospodarstwa niezależnie od dużych cieków, bardzo dobrą kontrolę parametrów środowiskowych oraz wysoką intensywność produkcji na małej powierzchni. RAS pozwala produkować ryby przez cały rok, z przewidywalnym tempem wzrostu i stabilną podażą na rynek. Dodatkowo ogranicza się niekontrolowane odprowadzanie zanieczyszczeń do środowiska, co ułatwia spełnienie rygorystycznych norm ochrony wód. W efekcie rośnie bezpieczeństwo biologiczne i jakość końcowego produktu.
Jakie są najważniejsze wyzwania techniczne związane z utrzymaniem systemu RAS dla pstrąga tęczowego?
Największym wyzwaniem jest zapewnienie niezawodności kluczowych elementów: pomp, systemów napowietrzania, filtrów mechanicznych i biologicznych oraz automatyki sterującej. Wysoka obsada ryb sprawia, że nawet krótka awaria natleniania może prowadzić do strat. Konieczne jest też precyzyjne zarządzanie ładunkiem azotu, utrzymanie właściwego bilansu bakterii nitryfikacyjnych oraz kontrola dwutlenku węgla. System wymaga stałego monitoringu, regularnej konserwacji i zapasowych urządzeń. Istotne są również koszty energii, które trzeba minimalizować przez energooszczędne rozwiązania i optymalizację pracy instalacji.
Czy ryby z hodowli RAS różnią się smakiem lub wartością odżywczą od pstrągów ze stawów?
Jakość mięsa zależy przede wszystkim od genetyki, paszy, warunków środowiskowych i sposobu postępowania z rybą przed ubojem, a nie od samej technologii RAS. Przy dobrze zaprojektowanym systemie, odpowiedniej wymianie wody i właściwym zarządzaniu, pstrąg z RAS może mieć porównywalne lub nawet lepsze parametry sensoryczne i odżywcze niż ryba ze stawów przepływowych. Ważne jest unikanie kumulacji niepożądanych zapachów (np. geosmina), co osiąga się przez właściwe filtrowanie, okres odgłodzenia i odpowiednią higienę systemu. Wiele gospodarstw RAS uzyskuje wysokie oceny jakościowe w testach konsumenckich.
Jakie kompetencje są potrzebne, aby skutecznie zarządzać hodowlą pstrąga w systemie RAS?
Skuteczne prowadzenie gospodarstwa wymaga połączenia wiedzy biologicznej i technicznej. Konieczna jest znajomość fizjologii ryb, chorób i profilaktyki, a także zasad żywienia i interpretacji wskaźników produkcyjnych. Równie ważna jest umiejętność obsługi instalacji – rozumienie działania filtrów, układów napowietrzania, systemów pomiarowych i sterowników. Coraz większe znaczenie ma analiza danych oraz podstawy zarządzania energią i kosztami. W praktyce sprawdza się model pracy zespołowej, łączący specjalistów od akwakultury, automatyki i gospodarki wodnej.
Czy systemy RAS są rozwiązaniem w pełni zrównoważonym środowiskowo?
RAS znacząco ograniczają zużycie wody i niekontrolowane emisje zanieczyszczeń, ale nie są całkowicie pozbawione wpływu na środowisko. Główne obciążenie wiąże się z zużyciem energii oraz produkcją i transportem pasz. Zrównoważenie wymaga m.in. stosowania odnawialnych źródeł energii, pasz o niskim śladzie węglowym, odzysku składników odżywczych z osadów i ścieków oraz stałego doskonalenia efektywności technicznej. Dobrze zaprojektowany i zarządzany system RAS może jednak wykazywać znacznie lepszy profil środowiskowy niż wiele tradycyjnych form produkcji białka zwierzęcego, szczególnie przy integracji z innymi gałęziami biogospodarki.
