Handel rybami należy do najstarszych gałęzi gospodarki wodnej, a sposoby ich przewożenia i sprzedaży rozwijały się na długo przed wynalezieniem chłodni. Wymogi świeżości, łatwe psucie się mięsa rybiego oraz duże odległości między łowiskami a rynkami zbytu sprawiły, że rybacy, kupcy i mieszkańcy nadwodnych miast wykształcili niezwykle pomysłowy zestaw technik. Część z nich zniknęła wraz z rozwojem techniki, inne zaś stały się fundamentem współczesnego rybactwa i handlu rybami.

Dawne drogi rybne i organizacja handlu

Najpierw warto zrozumieć, że transport ryb był w przeszłości nierozerwalnie związany z siecią naturalnych szlaków wodnych. Rzeki, jeziora oraz wybrzeża morskie stanowiły korytarze komunikacyjne, którymi przemieszczano zarówno łodzie rybackie, jak i barki kupieckie. Zanim pojawiły się chłodnie, **świeżość** ryb zależała głównie od szybkości przepływu towaru od miejsca połowu do targu. To właśnie dlatego tak ważne były porty, nabrzeża i przystanie, gdzie odbywały się pierwsze transakcje.

W Europie Środkowej i Północnej, w tym na ziemiach polskich, szczególne znaczenie miały wielkie rzeki: Wisła, Odra, Niemen czy Dniestr. Pełniły one funkcję naturalnych autostrad rybnych. Rybacy, korzystając z prostych łodzi lub większych jednostek spławnych, dostarczali połowy do nadbrzeżnych miast, a stamtąd kupcy przewozili je dalej – niekiedy setki kilometrów – do dużych ośrodków, w których istniał wysoki popyt na produkty rybne, zwłaszcza w okresach postów religijnych.

W średniowieczu znaczną rolę odgrywały również zorganizowane cechy i gildie rybne. Tworzyły one struktury regulujące podział łowisk, kontrolujące jakość surowca oraz warunki sprzedaży. Działalność takich organizacji zapewniała nie tylko dochody ich członkom, ale też stabilizowała dostawy ryb na rynki miejskie. Wiele przywilejów królewskich i miejskich dotyczyło właśnie pierwszeństwa w handlu rybami lub prawa do wyłącznej sprzedaży w określonych dniach.

Na szlakach kontynentalnych funkcjonowały z kolei tzw. jarmarki rybne. Organizowane sezonowo, przyciągały rybaków z odległych miejscowości. Ryby przywożono drogą wodną lub lądową, przeważnie w formie już przetworzonej: solonej, suszonej lub wędzonej. Jarmarki te stanowiły ważny węzeł wymiany między regionami bogatymi w zasoby wodne a tymi, które dysponowały nadwyżką zboża, soli, tłuszczów czy płodów rolnych.

Metody przewożenia ryb bez chłodni

Brak urządzeń chłodniczych był głównym wyzwaniem, z którym musiały mierzyć się dawne społeczności rybackie. Wypracowano więc kilka podstawowych grup metod przewozu, dostosowanych do odległości, klimatu oraz przeznaczenia ryb. Można je podzielić na sposoby zachowania ryb przy życiu oraz techniki polegające na ich szybkim przetworzeniu tuż po złowieniu.

Transport żywych ryb w naczyniach i sadzach

Najbardziej oczywistym sposobem zachowania świeżości było utrzymanie ryb przy życiu aż do momentu sprzedaży lub uboju. W tym celu stosowano stawy przydomowe, specjalne sadzawki oraz tzw. sadze – konstrukcje z desek lub wikliny, zanurzone w wodzie. Rybacy po połowach umieszczali zdobycze w takich pływających klatkach, przycumowanych do brzegu. Woda stale przepływała przez ich wnętrze, zapewniając tlen i chłód.

Podczas transportu na krótkich dystansach wykorzystywano drewniane lub gliniane beczki i kadzie wypełnione wodą. Do wody dodawano czasem wiązki ziela, które – wedle ówczesnych wierzeń – miały „odświeżać” jej właściwości. Bardziej praktycznym zabiegiem było jednak częste wymienianie wody, co odbywało się szczególnie podczas spławów rzecznych. W niektórych regionach wykorzystywano prosty ruch łodzi, by ułatwić napowietrzanie wody w pojemnikach.

Na wozach konnych montowano wielkie kadzie lub koryta. Tam przewożono gatunki najbardziej cenione na stołach dworskich i miejskich, takie jak karp, szczupak, sandacz czy pstrąg. Z uwagi na wartość rynkową ryby te uzasadniały większy wysiłek logistyczny. W miarę rozwoju techniki pojawiały się lepiej wyprofilowane pojemniki, a także otwory spustowe umożliwiające szybką wymianę wody na postojach przy rzekach czy strumieniach.

Spławianie ryb łodziami i tratwami

Na dłuższych odcinkach wodnych częściej stosowano przewóz ryb w stanie już częściowo przetworzonym, jednak w wielu rejonach próbowano utrzymać żywy towar również na etapie spławu. Na łodziach montowano drewniane skrzynie z otworami, przez które przepływała woda rzeczna. Skrzynie te mogły pomieścić znaczną liczbę ryb, a ruch łodzi zapewniał stały dopływ świeżej wody. W praktyce wymagało to jednak umiejętnej regulacji prędkości, aby ryby nie były zbyt silnie miotane strumieniem.

Spławianie odbywało się często nocą lub o poranku, gdy temperatura wody i powietrza była niższa. Unikano upałów, które przyspieszały psucie się ryb oraz ograniczały zawartość tlenu w wodzie. W wielu przekazach historycznych opisuje się, jak rybacy wyruszali „z brzaskiem dnia”, aby dotrzeć z towarem na miejski targ przed otwarciem bram. Dotrzymywanie terminów było kluczowe – rynek szybko oceniający świeżość potrafił odrzucić całe partie ryb, jeśli pojawiły się oznaki nieświeżości.

Transport lądowy: wozy, sanie i nosidła

Gdy odległość od rzeki była znaczna lub szlak wodny nie istniał, ryby przewożono drogą lądową. Podstawowym środkiem transportu były wozy konne i woły zaprzęgowe. W chłodniejszych porach roku chętnie korzystano z sań, które umożliwiały szybszy i stabilniejszy przewóz, a jednocześnie korzystały z naturalnego chłodzenia śniegiem i mrozem. Ryby układano w pojemnikach i przesypywano warstwami lodu lub śniegu, jeśli był dostępny.

W rejonach górskich i trudno dostępnych stosowano nosidła – kosze lub skrzynie zawieszone na drągach i niesione przez dwie osoby. Rozwiązanie to sprawdzało się przy transporcie z jezior górskich czy z górskich dopływów rzek, gdzie wozom trudno było dotrzeć. Nosidła można było przy tym wykorzystywać także jako mobilne stoły handlowe: po dojściu na targ kosze ustawiano na ziemi, a ryby rozkładano na płótnach lub deskach.

Wykorzystanie lodu i śniegu

Wraz z rozwojem miast i większą skalą handlu pojawiła się potrzeba magazynowania i przewożenia większych ilości ryb na dalsze odległości. Naturalną odpowiedzią było wykorzystanie lodu. W zimie wycinano z rzek i jezior wielkie bryły, które następnie przechowywano w ziemnych lodowniach. W ich wnętrzu panowała niższa temperatura przez większą część roku, co pozwalało na przechowywanie także ryb i innych łatwo psujących się produktów.

Podczas transportu lądowego ryby układano warstwami, przekładając je kruszonym lodem. Stosowano też płótna i słomę jako warstwę izolującą. Lodem chłodzono zarówno świeże, jak i już częściowo przetworzone ryby. Choć nie był to system doskonały, wydłużał okres przydatności towaru i pozwalał na jego bezpieczne dostarczenie do odleglejszych miast. Była to forma pierwotnej **konserwacji** „na zimno”, która zapowiadała późniejszy rozwój chłodnictwa.

Tradycyjne techniki utrwalania ryb przed transportem

Najpewniejszym sposobem na uniknięcie strat było jednak szybkie utrwalenie ryb już nad wodą. Wiele metod opierało się na prostych zjawiskach fizycznych i chemicznych: odparowaniu wody, zahamowaniu rozwoju bakterii oraz nadaniu produktowi cech smakowych pożądanych przez konsumentów. Często procesy te miały podwójny wymiar – zarówno użytkowy, jak i kulturowy, związany z lokalną tradycją kulinarną.

Solone ryby – podstawa średniowiecznego handlu

Najpowszechniejszym sposobem utrwalania ryb było **solenie**. Sól, w wielu epokach niezwykle cenna, pełniła funkcję naturalnego konserwantu. Po dokładnym oczyszczeniu ryby układano warstwami w beczkach i przesypywano obficie solą. Nadmiar wody i soków tkankowych wyciekał, a powstała zalewa solankowa hamowała rozwój drobnoustrojów. Taki produkt mógł być przechowywany i transportowany przez tygodnie, a nawet miesiące.

Największe znaczenie handlowe miały w tym zakresie śledzie, dorsze i inne gatunki morskie. Floty rybackie krajów nadbałtyckich czy północnoatlantyckich specjalizowały się wręcz w połowach przeznaczonych do solenia. Beczki ze śledziami były potem spławiane, przewożone wozami lub statkami do głębi kontynentu, stanowiąc podstawę wyżywienia w okresach postnych. W wielu miastach istniały osobne kwartały służące jedynie magazynowaniu i przepakowywaniu solonych ryb.

Solenie praktykowano też nad rzekami i jeziorami śródlądowymi, choć na mniejszą skalę. Sól musiała być wówczas importowana, co podnosiło koszt produktu. Z tego powodu solone ryby śródlądowe trafiały najczęściej na stoły zamożniejszych warstw społecznych: mieszczan, duchowieństwa i szlachty. Biedniejsza ludność korzystała raczej z krócej przechowywanych ryb wędzonych lub suszonych.

Suszenie i wędzenie

Suszenie ryb było kolejną metodą utrwalania, szczególnie popularną w klimatach chłodnych i wietrznych. Ryby patroszono, rozcinano i rozwieszano na specjalnych ramach lub żerdziach. Wiatr i słońce stopniowo odprowadzały wodę, a niska temperatura spowalniała psucie się mięsa. W niektórych regionach tworzono wręcz wielkie „pola suszarnicze”, gdzie tysiące ryb zwisało rzędami przez wiele dni.

Wędzenie łączyło częściowe suszenie z działaniem dymu z palenisk opalanych drewnem. Dym przenikał w głąb tkanek, nadając charakterystyczny smak i zapach, a jednocześnie zawierał substancje o działaniu konserwującym. Wędzone ryby były lżejsze od solonych, wygodniejsze w transporcie i często bardziej lubiane przez konsumentów. Wędzarnie budowano blisko łowisk, aby jak najszybciej poddawać połowy obróbce.

Wędzone ryby przewożono następnie w koszach, plecionych skrzyniach i beczkach, zabezpieczając je przed wilgocią. Ułatwiało to handel na duże odległości – od wybrzeży aż po regiony całkowicie pozbawione naturalnych zasobów wodnych. Z czasem wykształciły się lokalne specjalności, np. długo dojrzewające ryby wędzone, które nabierały wyjątkowego aromatu i stanowiły towar luksusowy.

Marynowanie i inne formy obróbki

Oprócz solenia, suszenia i wędzenia stosowano także bardziej złożone metody utrwalania. Jedną z nich było marynowanie w occie lub w zalewach kwaśnych, często z dodatkiem ziół i korzeni. Ocet tworzył środowisko niesprzyjające rozwojowi bakterii, a przyprawy podnosiły walory smakowe. Choć technika ta wymagała większej ilości naczyń i surowców, zyskała popularność przede wszystkim w rejonach miejskich, gdzie istniał popyt na ryby jako przysmak, nie tylko jako pożywienie codzienne.

W niektórych kulturach używano tłuszczu jako środka konserwującego. Ryby smażono lub pieczono, a następnie zalewano gorącym tłuszczem zwierzęcym lub roślinnym, tworząc warstwę izolującą od powietrza. Tak przygotowane potrawy mogły przetrwać krótszy czas, ale wystarczający, by przewieźć je z nadwodnych miejscowości do miast targowych. Technika ta była również preludium do późniejszych przetworów rybnych przechowywanych w oleju.

Sposoby sprzedaży ryb na targach i w miastach

Przewóz ryb był tylko jednym etapem całego łańcucha. Równie istotne były metody ich wystawiania i sprzedaży, które decydowały o tym, jak długo towar zachowa swoje właściwości oraz jaką cenę można za niego uzyskać. Organizacja handlu rybami odzwierciedlała także strukturę społeczną miast i wsi oraz lokalne regulacje prawne.

Stragany rybne i hale targowe

W większych miastach istniały wydzielone strefy sprzedaży ryb, często znajdujące się w pobliżu rzeki lub portu. Tworzono tam rzędy straganów, stoły pod zadaszeniami oraz otwarte place, na których kupcy rozkładali swe towary. Stanowiska rybne były nierzadko oddzielone od innych produktów spożywczych z uwagi na intensywny zapach i szybkie psucie się towaru.

Hale targowe, w miarę rozwoju architektury miejskiej, zaczęły pełnić funkcję bardziej higieniczną. Zapewniały cień, lepszą cyrkulację powietrza, a w późniejszych wiekach także dostęp do bieżącej wody. Ryby układano na stołach nachylonych pod lekkim kątem, aby woda i soki mogły spływać, ograniczając rozwój bakterii. Często przykrywano je liśćmi, płótnem lub nawilżaną słomą.

Warto podkreślić, że miejsca sprzedaży ryb znajdowały się zazwyczaj w pobliżu infrastruktury wodnej – studni, kanałów, fontann – co ułatwiało ich płukanie i utrzymywanie stołów w czystości. Władze miejskie nakładały obowiązek regularnego sprzątania i kontroli jakości, aby uniknąć epidemii oraz skandali związanych z nieświeżym towarem.

Handel obwoźny i sprzedaż bezpośrednio z łodzi

Oprócz stałych targów istniał żywy obrót rybami w formie handlu obwoźnego. Sprzedawcy przemieszczali się z wozami, nosidłami lub małymi łodziami, oferując ryby bezpośrednio mieszkańcom mniejszych osad i wsi. Taki handel umożliwiał dotarcie do miejsc, gdzie nie organizowano regularnych jarmarków, a popyt na świeże lub przetworzone ryby był znaczący.

W miastach portowych rozpowszechniona była sprzedaż z samych łodzi przybijających do nabrzeża. Rybacy, którzy dopiero co wrócili z połowu, sprzedawali część towaru lokalnym mieszkańcom i karczmarzom, a dopiero resztę oddawali w ręce pośredników prowadzących dalszy transport. Taki bezpośredni kontakt wpływał na budowanie zaufania i renomy poszczególnych załóg, a jednocześnie pozwalał na szybkie pozbycie się najbardziej delikatnych gatunków.

Regulacje prawne i kontrola jakości

Ze względu na duże znaczenie ryb w diecie, zwłaszcza w okresach postnych, władze miejskie i kościelne interesowały się szczegółowo warunkami ich sprzedaży. Statuty miejskie określały godziny otwarcia targów, minimalne rozmiary dopuszczalne do sprzedaży, a także zasady dotyczące świeżości. Zakazywano m.in. „odmładzania” ryb poprzez mycie w ziołach lub maskowanie zapachu intensywnymi przyprawami.

Strażnicy miejscy lub specjalne komisje kontrolne sprawdzały stan towaru, a w razie stwierdzenia nieświeżości nakazywały jego usunięcie i zniszczenie. W skrajnych wypadkach handlarzom groziły kary finansowe, a nawet zakaz prowadzenia działalności. Takie przepisy miały chronić konsumentów, ale także zapewniać dobrą reputację miasta jako centrum handlu rybami.

W niektórych regionach istniały monopole na handel określonymi gatunkami, zwłaszcza tymi z jezior i stawów będących własnością możnowładców czy klasztorów. Prowadziło to do powstania złożonych systemów dzierżaw i kontraktów, które z dzisiejszej perspektywy można porównać do umów dystrybucyjnych w nowoczesnym przemyśle rybnym.

Rybactwo stawowe i jego wpływ na handel

Odrębnym, lecz silnie związanym z tematem przewozu i sprzedaży ryb, zjawiskiem był rozwój rybactwa stawowego, szczególnie na ziemiach Europy Środkowej. Sieci stawów hodowlanych pozwalały lepiej planować podaż ryb i częściowo uniezależnić się od kaprysów pogody oraz niepewności połowów dzikich populacji.

Organizacja odłowów i dystrybucja

Stawy rybne opróżniano z reguły sezonowo, podczas tzw. odłowów. Były to wydarzenia gospodarcze i społeczne, w których uczestniczyła liczna siła robocza. Ryby gromadziły się w specjalnych zagłębieniach, skąd wyławiano je za pomocą sieci workowych i podbieraków. Tuż po odłowie sortowano je według gatunku i wielkości, a następnie przygotowywano do transportu.

Bliższe miejscowości zaopatrywano w **żywe** ryby przewożone w kadziach, natomiast dla dalszych rynków przeznaczano surowiec solony lub wędzony już na miejscu. Dzięki temu stawy pełniły rolę swoistych „magazynów na żywo”, pozwalając dostosować podaż do zapotrzebowania. Klasztory i majątki ziemskie korzystały z tej przewagi, zaopatrując szerokie okolice w karpie, liny, szczupaki czy karasie.

Rola klasztorów i dworów

Instytucje kościelne oraz rezydencje szlacheckie odgrywały kluczową rolę w rozwoju rybactwa stawowego. Potrzeba zapewnienia stałych dostaw ryb na liczne dni postne sprawiała, że budowano całe kompleksy stawów, połączonych kanałami i rowami. Dbałość o gospodarkę wodną, groble i przepusty była równie ważna jak umiejętności samych rybaków.

Ryby z takich ośrodków trafiały na dworskie stoły, ale także na rynki miejskie. Dwory często zawierały umowy z kupcami, którzy zobowiązywali się odbierać określone ilości towaru w ustalonych terminach. Pozwalało to na planowanie transportu – przygotowanie wozów, kadzi, beczek czy zapasów soli – z odpowiednim wyprzedzeniem. Historia rybactwa stawowego stanowi więc istotny rozdział w dziejach logistyki produktów wodnych.

Kulturowe i gospodarcze znaczenie handlu rybami

Handel rybami, wsparty opisanymi wyżej metodami przewozu i utrwalania, miał wpływ nie tylko na codzienne wyżywienie ludności, ale także na kształtowanie się zwyczajów, prawa i struktur gospodarczych. Ryby stały się elementem systemów podatkowych, produktów eksportowych, a także narzędziem polityki wewnętrznej wielu państw i miast.

Posty religijne i popyt na ryby

W kulturach, w których obowiązywały liczne posty, jak w średniowiecznej Europie chrześcijańskiej, popyt na ryby znacząco wzrastał w określonych okresach roku. Ograniczenia dotyczące spożycia mięsa zwierząt lądowych kierowały uwagę wiernych ku mięsu ryb, postrzeganemu jako pokarm „lżejszy” i dopuszczalny. Ten sezonowy wzrost zapotrzebowania sprzyjał rozwojowi technik pozwalających na przechowywanie i transport na większe odległości.

Władze kościelne często regulowały także dostęp do łowisk i przywileje handlowe, co wpływało na organizację całych społeczności nadwodnych. Klasztory, dzięki posiadanym stawom i prawom do rybołówstwa na rzekach, kontrolowały znaczną część rynku. Z kolei miasta próbowały uzyskać od władców przywileje na organizację jarmarków rybnych, co podnosiło ich rangę gospodarczą i polityczną.

Ryby jako towar podatkowy i eksportowy

W wielu regionach ryby stanowiły istotny składnik danin feudalnych i podatków. Chłopi i rybacy byli zobowiązani dostarczać określone ilości ryb na rzecz pana feudalnego, klasztoru czy miasta w zamian za prawo do połowu. Oznaczało to konieczność zorganizowania stałego systemu transportu – od miejsc połowu lub stawów do odbiorców podatkowych.

Niektóre gatunki, zwłaszcza ryby morskie w formie solonej lub suszonej, stały się ważnym **eksportowym** towarem. Kraje dysponujące dostępem do zasobnych łowisk wypracowały przewagę gospodarczą, dostarczając ryby do rejonów oddalonych od mórz. Wymagało to sprawnej współpracy między rybakami, solnikami, kupcami i przewoźnikami oraz rozwiniętej infrastruktury magazynowej. Zyski z takiego handlu często inwestowano w rozwój floty i portów, tworząc swoiste koło napędowe dla dalszej ekspansji gospodarczej.

Dziedzictwo dawnych metod w nowoczesnym rybactwie

Choć wynalezienie lodówek, chłodni i transportu izotermicznego zrewolucjonizowało handel rybami, wiele dawnych metod pozostaje żywych w tradycjach kulinarnych. Solone śledzie, suszone dorsze, wędzone pstrągi czy karpie z hodowli stawowej to produkty, których korzenie sięgają epok sprzed chłodni. Dzisiejsze systemy jakości i certyfikacji często odwołują się do starych receptur, podkreślając ciągłość rzemiosła rybackiego.

Zrozumienie dawnych sposobów przewożenia i sprzedaży ryb pozwala spojrzeć na współczesne rybactwo z perspektywy długiej historii adaptacji człowieka do warunków naturalnych. Logistyka, dziś kojarzona z chłodniami i kontenerami, ma swoje źródła w prostych beczkach, sadzach i łodziach spławnych; podobnie dzisiejsze regulacje sanitarne wywodzą się z dawnych przepisów miejskich, mających chronić mieszkańców przed skutkami spożycia nieświeżej ryby.

FAQ

Jak długo mogły przetrwać dawne ryby bez chłodzenia mechanicznego?
Czas przydatności ryb bez chłodziarki zależał od metody utrwalania i warunków otoczenia. Świeże, nieprzetworzone ryby przewożone w wodzie lub na wilgotnych tkaninach należało sprzedać w ciągu kilkunastu godzin, maksymalnie jednego dnia. Solone i dobrze zapakowane w beczki gatunki, jak śledzie czy dorsze, mogły przetrwać nawet kilka miesięcy, jeśli przechowywano je w chłodnych, zacienionych pomieszczeniach z ograniczonym dostępem powietrza.

Czy transport żywych ryb był popularniejszy od przewozu ryb przetworzonych?
Transport żywych ryb stosowano głównie na krótkie odcinki i w przypadku cenniejszych gatunków, przeznaczonych na stoły dworskie lub do miast położonych blisko łowisk. Dawał on najlepszą jakość, lecz wymagał dużego nakładu pracy, wody i odpowiednich naczyń. Na dalsze odległości dominował przewóz ryb solonych, suszonych lub wędzonych, ponieważ były one lżejsze, trwalsze i mniej ryzykowne pod względem strat. W ujęciu ogólnym to właśnie ryby przetworzone kształtowały handel dalekosiężny.

Jak kontrolowano jakość ryb sprzedawanych na dawnych targach?
Jakość ryb nadzorowały władze miejskie, cechy kupieckie oraz specjalnie wyznaczeni strażnicy. Sprawdzali oni wygląd, zapach i stan mięsa, zwracając uwagę na mętne oczy, zwiotczałe ciała czy nieprzyjemną woń. W przypadku stwierdzenia nieświeżości nakazywano natychmiastowe wycofanie towaru, a sprzedawcy groziły kary pieniężne, konfiskata towaru lub utrata prawa handlu. Regulacje te miały zarówno chronić zdrowie mieszkańców, jak i dbać o reputację miasta jako bezpiecznego rynku.

Jaką rolę odgrywała sól w dawnym rybactwie i handlu rybami?
Sól była kluczowym surowcem, umożliwiającym utrwalenie dużych ilości ryb na wiele tygodni. Regiony bogate w złoża soli lub posiadające warzelnie zyskiwały przewagę, gdyż mogły taniej konserwować połowy i sprzedawać je dalej. W wielu miejscach sól była tak cenna, że stanowiła przedmiot osobnego handlu i podatków. Połączenie rybołówstwa z dostępem do taniej soli tworzyło podstawę potężnych sieci kupieckich, które zaopatrywały w ryby rozległe obszary pozbawione dostępu do morza lub dużych rzek.

Czy jakieś dawne metody przewozu i przetwarzania ryb stosuje się nadal?
Współcześnie wiele tradycyjnych technik wciąż funkcjonuje, choć zwykle w zmodernizowanej formie. Solenie, suszenie i wędzenie są powszechnie używane w przemyśle spożywczym, a produkty te cieszą się popularnością jako wyroby regionalne o wysokiej wartości smakowej. Transport żywych ryb w wodzie kontynuowany jest w akwakulturze i sprzedaży karpia czy pstrąga, przy użyciu specjalistycznych cystern z napowietrzaniem. Choć chłodnie zdominowały rynek, dawne metody zachowały znaczenie kulturowe i handlowe.