Diplostomoza, znana również jako zaćma pasożytnicza, należy do najistotniejszych chorób pasożytniczych w akwakulturze słodkowodnej. Jej konsekwencją jest mętowacenie soczewki oka, utrata widzenia, a w dalszej kolejności spadek przeżywalności i zahamowanie wzrostu ryb. Choroba ta stanowi wyzwanie nie tylko kliniczne, ale także ekonomiczne oraz bioasekuracyjne, ponieważ wiąże się z obecnością złożonego cyklu życiowego pasożyta i udziałem dzikich rezerwuarów, trudnych do pełnej kontroli w warunkach produkcyjnych.

Charakterystyka diplostomozy i cykl życiowy pasożyta

Diplostomoza jest wywoływana przez przywry z rodzaju Diplostomum, należące do rodziny Diplostomidae. W akwakulturze najczęściej obserwuje się infekcje spowodowane przez Diplostomum spathaceum oraz gatunki pokrewne. Pasożyt ten wykorzystuje cykl trójżywicielski, obejmujący ślimaka wodnego jako żywiciela pośredniego pierwszego rzędu, rybę jako żywiciela pośredniego drugiego rzędu i ptaki rybożerne jako żywicieli ostatecznych. Zrozumienie tego cyklu jest kluczowe dla skutecznych działań profilaktyczno–bioasekuracyjnych.

W środowisku wodnym pierwszym etapem rozwoju jest infekcja ślimaków przez miracydia wykluwające się z jaj wydalanych z kałem ptaków. W tkankach ślimaka dochodzi do rozmnażania bezpłciowego pasożyta i wytwarzania tysięcy larw – cerkarii. Uwalanianie cerkarii do wody ma charakter masowy i często sezonowy, zależny od temperatury, fotoperiodu oraz biologii konkretnego gatunku ślimaka. To właśnie stadium cerkarii aktywnie poszukuje ryb, które staną się kolejnym etapem cyklu.

Cerkaria po kontakcie z rybą przenika przez skórę, płetwy, a nierzadko także przez skrzela, a następnie drogą krwionośną migruje do oka. W obrębie soczewki lub ciała szklistego rozwija się metacerkaria, która oddziałuje mechanicznie i immunologicznie na struktury narządu wzroku. Etap ten trwa aż do momentu, gdy zakażona ryba zostanie zjedzona przez ptaka rybożernego. W przewodzie pokarmowym ptaka metacerkaria dojrzewa do postaci dorosłej przywry, która produkuje jaja wydalane do środowiska wraz z kałem, zamykając w ten sposób cykl życiowy.

Cykl ten powoduje, że w każdym systemie wodnym, gdzie obecne są odpowiednie gatunki ślimaków oraz ptaków, może zachodzić intensywna transmisja pasożyta. W warunkach stawowych, szczególnie w gospodarstwach karpiowych, ale również w hodowli pstrągów czy sandacza, sprzyja temu płytka woda, bogata roślinność i wysoka liczebność organizmów planktożernych oraz bentosowych, które zapewniają obfitość pokarmu dla ślimaków i ryb.

W praktyce akwakultury szczególne znaczenie ma fakt, że wiele gatunków ryb, w tym karp, pstrąg tęczowy, lin, a nawet okonie czy inne gatunki drapieżne, może pełnić rolę żywicieli pośrednich. To powoduje, że diplostomoza ma charakter wielogatunkowy, a ognisko choroby może utrzymywać się na danym obszarze nawet przy zmianie głównego gatunku hodowlanego. Z kolei szeroki zakres żywicieli ostatecznych, do których należą m.in. mewy, kormorany, czaple i perkozy, sprawia, że źródło inwazji jest często trudne do jednoznacznej identyfikacji.

Wpływ diplostomozy na przeżywalność i wzrost ryb

Najbardziej rozpoznawalnym objawem diplostomozy jest zaćma, czyli zmętnienie soczewki. Zmiany mogą obejmować zarówno niewielkie obszary, jak i całą soczewkę, prowadząc do częściowej lub całkowitej utraty widzenia. U ryb młodych, których narząd wzroku znajduje się w fazie intensywnego rozwoju, skutki okulistyczne często są bardziej dramatyczne. Widoczność zmian rośnie wraz ze stopniem zaawansowania inwazji i może być oceniana wizualnie lub z użyciem prostych lamp i źródeł światła kierunkowego.

Utrata zdolności widzenia prowadzi do zaburzeń w pobieraniu pokarmu. Ryby dotknięte ciężką zaćmą mają trudności z lokalizacją ruchomych ofiar lub granuli paszowych, wykazują niższą efektywność żerowania i częściej marnują energię na nieskuteczne próby chwytania pokarmu. W efekcie obserwuje się zahamowanie wzrostu, obniżenie masy ciała i silne zróżnicowanie wielkości w danej grupie hodowlanej. Większa liczba osobników słabo rosnących powoduje niejednorodność stada, co utrudnia zarządzanie obsadą oraz planowanie sortowania i sprzedaży.

Diplostomoza wpływa na przeżywalność zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Bezpośredni wpływ wiąże się z masywną penetracją tkanek przez cerkarie oraz lokalnym uszkodzeniem struktur oka, co u młodych narybków lub ryb w złej kondycji może zakończyć się śmiercią. Pośrednio zaś, utrata wzroku znacząco zwiększa ryzyko śmiertelności wynikającej z drapieżnictwa oraz konkurencji z bardziej sprawnymi osobnikami. W naturalnych i półnaturalnych zbiornikach ślepe lub niedowidzące ryby stają się łatwym łupem drapieżników, co może skutkować znaczącymi ubytkami biomasy.

Wpływ na przeżywalność jest szczególnie widoczny w początkowych fazach życia ryb, kiedy nawet niewielka utrata efektywności żerowania przekłada się na poważne różnice w przeżyciu. W akwakulturze pstrągowej masowe zakażenia diplostomum w ramach jednego sezonu mogą spowodować straty sięgające kilkudziesięciu procent obsady narybkowej, jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie działania ograniczające kontakt ryb z cerkariami.

Na tempo wzrostu wpływa również obciążenie immunologiczne organizmu gospodarza. Obecność metacerkarii w oku prowadzi do trwałego stanu zapalnego, aktywacji odpowiedzi odpornościowej i wydatkowania części zasobów metabolicznych na reakcje obronne. Ryba, zamiast przeznaczać energię na budowę tkanek i rozwój, inwestuje ją w mechanizmy odpornościowe oraz w kompensację zaburzeń funkcji narządu wzroku. W dłuższej perspektywie skutkuje to obniżeniem wskaźników wzrostu, takich jak przyrosty dzienne oraz współczynniki konwersji paszy.

Istotnym aspektem, który należy uwzględnić, jest również interakcja diplostomozy z innymi czynnikami stresowymi. Ryby dotknięte masową inwazją pasożyta są bardziej podatne na choroby bakteryjne i wirusowe, ponieważ ich odporność nieswoista i swoista ulega osłabieniu w wyniku przewlekłego obciążenia. W efekcie także choroby oportunistyczne, obecne w tle ekosystemu, mogą prowadzić do zwiększonej śmiertelności, tworząc skomplikowane obrazy współzakażeń.

W praktyce hodowlanej wpływ diplostomozy na wzrost manifestuje się również wzrostem współczynnika FCR (feed conversion ratio). Ryby słabiej widzące często tracą część paszy, nie są w stanie zlokalizować wszystkich peletów, a także wykazują większą płochliwość lub dezorientację w obecności bodźców zewnętrznych. Producent, obserwując obniżoną wydajność paszy, może błędnie interpretować problem jako kwestię jakości żywienia lub innych parametrów, podczas gdy rzeczywistą przyczyną jest choroba pasożytnicza oka.

Warto zaznaczyć, że nawet po ustąpieniu ekspozycji na cerkarie ryby pozostają trwale obciążone obecnością metacerkarii w soczewce. Diplostomoza w stadium zaćmy ma charakter przewlekły: pasożyt pozostaje w oku często przez cały okres życia ryby. Z tego powodu skutki wczesnych inwazji trwają przez wiele miesięcy lub lat, a zwierzę nigdy nie odzyskuje pełnej sprawności wzrokowej. W kontekście ekonomicznym oznacza to, że nawet krótkotrwałe zawleczenie cerkarii do systemu produkcyjnego może rzutować na parametry produkcji całego rocznika.

Diagnostyka, profilaktyka i bioasekuracja w zwalczaniu diplostomozy

Diagnostyka diplostomozy opiera się przede wszystkim na badaniu narządu wzroku. Wstępne rozpoznanie można postawić na podstawie obserwacji klinicznej: matowienia lub białawych ognisk w obrębie soczewki, nieprawidłowych reakcji na bodźce świetlne, zaburzeń orientacji w przestrzeni oraz zderzania się ryb z przeszkodami. W hodowlach towarowych często zwraca uwagę charakterystyczna zmiana zachowania całego stada – spadek dynamiki żerowania, nieregularne pobieranie paszy i niestabilne reakcje na ruch obsługi.

Potwierdzenie podejrzenia wymaga badania anatomopatologicznego. Po uśmierceniu kilku reprezentatywnych osobników dokonuje się oględzin gałek ocznych pod lupą lub mikroskopem stereoskopowym. W soczewce, po jej rozcięciu, widoczne są żywe, ruchliwe metacerkariae. Ich liczba i rozmieszczenie pozwalają ocenić natężenie inwazji. W niektórych przypadkach wykorzystuje się dodatkowo techniki histopatologiczne i molekularne (PCR), które pozwalają zidentyfikować gatunek pasożyta i lepiej zrozumieć dynamikę zakażenia.

Kluczowym elementem postępowania jest rozróżnienie diplostomozy od innych przyczyn zaćmy u ryb, takich jak czynniki genetyczne, urazy mechaniczne, zaburzenia metaboliczne czy niedobory żywieniowe (np. witaminy C czy składników mineralnych). Tylko obecność metacerkarii w soczewce, wykazana badaniem mikroskopowym, stanowi jednoznaczne potwierdzenie, że mamy do czynienia z diplostomozą pasożytniczą, a nie z innym typem zmętnienia soczewki.

W leczeniu i profilaktyce diplostomozy największe znaczenie ma profilaktyka środowiskowa oraz środki bioasekuracja. Brak jest obecnie powszechnie stosowanych, bezpiecznych i skutecznych leków, które mogłyby wyeliminować metacerkariae z soczewki oka ryby, zwłaszcza w warunkach produkcji na dużą skalę. Oznacza to, że główne wysiłki należy ukierunkować na przerwanie cyklu życiowego pasożyta oraz minimalizację ekspozycji ryb na cerkarie.

Jednym z najważniejszych działań jest kontrola populacji ślimaków – pierwszych żywicieli pośrednich. Obejmuje ona zarówno metody mechaniczne (usuwanie roślinności przybrzeżnej sprzyjającej żerowaniu ślimaków, odmulanie i konserwacja stawów), jak i ewentualne stosowanie środków biologicznych lub chemicznych, przy czym każdy zabieg musi być dostosowany do lokalnych przepisów i wymogów środowiskowych. W praktyce skuteczne ograniczanie siedlisk ślimaków często wiąże się z kompleksowym programem gospodarki wodnej, obejmującym rotacyjne osuszanie stawów oraz regularne prace hydrotechniczne.

Drugim filarem bioasekuracji jest ograniczenie dostępu ptaków rybożernych do zbiorników hodowlanych. Można to osiągnąć poprzez stosowanie siatek, linek z odblaskami, balonów i innych odstraszaczy wizualnych i akustycznych, a w niektórych krajach – przy zachowaniu odpowiednich zezwoleń – także poprzez aktywne zarządzanie liczebnością ptaków. Skuteczność takich rozwiązań zależy w dużym stopniu od lokalnych uwarunkowań, wielkości stawów i presji populacji ptaków. Stały monitoring obecności ptaków i ich miejsc żerowania pozwala na przygotowanie strategii ukierunkowanej na najbardziej problematyczne odcinki linii brzegowej.

W systemach recyrkulacyjnych (RAS) ryzyko diplostomozy jest co do zasady niższe, ponieważ środowisko jest zamknięte i lepiej kontrolowane. Niemniej jednak zawleczenie zainfekowanych ryb lub ślimaków, a także kontakt z wodami powierzchniowymi, może doprowadzić do wystąpienia ogniska choroby. Dlatego w systemach tych ogromne znaczenie mają procedury kwarantannowe, dezynfekcja sprzętu, filtracja i uzdatnianie wody oraz regularne kontrole stanu zdrowia obsady. RAS oferują możliwość praktycznego odseparowania produkcji od dzikich żywicieli pośrednich, jednak wymaga to konsekwentnego wdrażania zasad bioasekuracja.

W tradycyjnych gospodarstwach stawowych ważną rolę odgrywa prawidłowe planowanie obsady oraz struktury gatunkowej. Utrzymywanie odpowiednich gęstości ryb, dostosowanych do potencjału troficznego stawu, zmniejsza stres środowiskowy i poprawia kondycję ogólną, dzięki czemu organizmy są lepiej przygotowane do radzenia sobie z umiarkowanym obciążeniem pasożytniczym. Dodatkowo odpowiednio zbilansowane żywienie, bogate w składniki antyoksydacyjne i witaminy, może nie tyle wyeliminować pasożyta, co wspomóc ryby w utrzymaniu homeostazy i ograniczeniu szkód wynikających z przewlekłego stanu zapalnego w oku.

Interesującą perspektywę stanowią prace nad potencjalnymi szczepionkami i metodami immunoprofilaktyki. Badania eksperymentalne wskazują, że u niektórych gatunków ryb rozwija się częściowa odporność na ponowne zakażenie cerkariami diplostomum, co przejawia się obniżonymi intensywnościami inwazji przy kolejnej ekspozycji. Poznanie mechanizmów tej odporności mogłoby w przyszłości umożliwić opracowanie narzędzi immunologicznych, ograniczających skutki zakażeń w warunkach produkcyjnych. Choć obecnie takie rozwiązania są w fazie badań, ich potencjał dla akwakultury jest znaczny.

Kluczowym elementem skutecznej strategii jest także edukacja personelu oraz ścisła współpraca z lekarzem weterynarii specjalizującym się w chorobach ryb. Wczesne rozpoznanie niepokojących objawów, zgłaszanie zmian w zachowaniu obsady oraz systematyczne prowadzenie dokumentacji (w tym zapisów o występowaniu ptaków, zabiegach w obrębie stawów i fluktuacjach populacji ślimaków) umożliwia szybszą reakcję i ograniczenie strat. Zintegrowane podejście, łączące kontrolę środowiska, monitoring zdrowia i działania bioasekuracyjne, stanowi najskuteczniejszy sposób radzenia sobie z diplostomozą w skali gospodarstwa.

Warto także podkreślić znaczenie wymiany informacji między hodowcami z danego regionu. Ponieważ cykl życiowy diplostomum obejmuje mobilne żywiciele ostateczne – ptaki – ognisko choroby w jednym gospodarstwie może wpływać na sytuację zdrowotną w sąsiednich akwakulturach. Koordynacja działań, takich jak synchronizacja przerw w napełnianiu stawów, wspólne programy kontroli ślimaków czy uzgadnianie terminów odłowów, może przyczynić się do redukcji ogólnego poziomu zakażenia w danym kompleksie wodnym.

Inne istotne aspekty diplostomozy w kontekście akwakultury

Diplostomoza ma nie tylko wymiar zdrowotny i produkcyjny, ale również etyczny oraz ekonomiczny. Z punktu widzenia dobrostanu zwierząt obecność przewlekłej zaćmy i bólu związanego ze stanem zapalnym w obrębie oka może być traktowana jako poważne naruszenie elementarnych potrzeb biologicznych ryb. Coraz większe znaczenie zyskują normy dobrostanowe oraz oczekiwania rynku dotyczące etycznej produkcji, co skłania producentów do aktywnego poszukiwania rozwiązań minimalizujących cierpienie zwierząt spowodowane przewlekłymi inwazjami pasożytniczymi.

Od strony ekonomicznej straty powodowane przez diplostomozę obejmują nie tylko śmiertelność i obniżenie przyrostów, lecz także koszty dodatkowej pracy, zabiegów profilaktycznych, inwestycji w infrastrukturę ochronną przed ptakami oraz potencjalne obniżenie jakości produktu końcowego. Ryby z wyraźnymi zmianami w obrębie oczu mogą być gorzej postrzegane przez odbiorców, szczególnie jeśli sprzedaje się je w całości. W efekcie gospodarstwa dotknięte przewlekłym problemem diplostomozy mogą mieć trudności z utrzymaniem stabilnych rynków zbytu lub uzyskaniem cen porównywalnych z gospodarstwami wolnymi od tej choroby.

Istotne są również powiązania diplostomozy z ochroną przyrody. Ptakom rybożernym często przysługuje status gatunków chronionych, co ogranicza możliwości stosowania drastycznych metod kontroli ich liczebności. Z drugiej strony ich rosnące populacje, wynikające m.in. z ochrony siedlisk i ograniczenia polowań, prowadzą do większej presji drapieżniczej na stawy i tym samym do intensywniejszej transmisji pasożytów. Stwarza to konieczność wypracowania kompromisów między interesem hodowców a celami ochrony przyrody, obejmujących rozwiązania takie jak strefy buforowe, zmiany w zagęszczeniu obsad i stosowanie selektywnych środków odstraszających.

W ostatnich latach coraz większą uwagę poświęca się roli zmian klimatu w kształtowaniu występowania diplostomozy. Wyższe temperatury wód sprzyjają przyspieszeniu cyklu życiowego pasożyta, zwiększają tempo rozrodu ślimaków i wydłużają sezon aktywności cerkarii. W konsekwencji okno czasowe, w którym ryby są narażone na zakażenie, staje się dłuższe, a liczebność potencjalnych form inwazyjnych – większa. Zmiany w reżimie hydrologicznym, takie jak częstsze susze lub intensywne opady, mogą z kolei wpływać na rozmieszczenie ślimaków i łączyć wcześniej odseparowane systemy wodne, ułatwiając rozprzestrzenianie się pasożyta.

W tym kontekście rośnie znaczenie badań epidemiologicznych i modelowania rozprzestrzeniania się diplostomozy na poziomie krajobrazowym. Wykorzystanie systemów informacji geograficznej (GIS) i narzędzi statystycznych pozwala identyfikować obszary o szczególnie wysokim ryzyku występowania choroby oraz planować interwencje profilaktyczne – od zmian w gospodarce stawowej po rekomendacje dotyczące lokalizacji nowych inwestycji akwakulturowych. Zintegrowane podejście, uwzględniające hydrologię, bioróżnorodność i intensywność produkcji, staje się podstawą nowoczesnego zarządzania ryzykiem chorób pasożytniczych.

Warto również zwrócić uwagę na aspekty genetyczne odporności ryb na diplostomozę. Obserwowane w praktyce różnice między liniami hodowlanymi, a nawet między osobnikami w obrębie jednego stada, sugerują, że istnieje znaczna zmienność w zakresie podatności na zakażenie i zdolności do ograniczania skutków inwazji. Selekcja hodowlana, ukierunkowana na zwiększenie odporności na kluczowe patogeny, staje się coraz ważniejszym narzędziem redukcji strat w akwakulturze. Dalsze badania nad markerami genetycznymi związanymi z odpornością na przywry z rodzaju Diplostomum mogą w przyszłości zaowocować programami selekcji, które wspomogą ochronę stad bez konieczności intensywnego stosowania środków chemicznych czy kosztownej infrastruktury ochronnej.

Nie można pominąć roli standardów jakości wody i higieny w prewencji diplostomozy. Choć nie wpływają one bezpośrednio na cykl życiowy pasożyta, to jednak decydują o kondycji ogólnej ryb. Utrzymywanie parametrów takich jak natlenienie, stężenia związków azotu, pH i twardość w optymalnych przedziałach minimalizuje stres środowiskowy, poprawia funkcjonowanie układu odpornościowego i zmniejsza podatność na zakażenia. W połączeniu z systematycznym usuwaniem resztek organicznych, padłych ryb i nadmiaru osadów dennych sprzyja to tworzeniu środowiska mniej przyjaznego dla masowych rozwojów ślimaków i innych ogniw cyklu pasożyta.

Również odpowiednie zarządzanie ruchem ludzi, sprzętu i materiału zarybieniowego ma znaczenie w ograniczaniu rozprzestrzeniania się diplostomozy. Zakażone ryby mogą być nieświadomie przemieszczane między gospodarstwami, a nawet regionami, co utrudnia walkę z chorobą. Wprowadzenie standardowych procedur dezynfekcji narzędzi, środków transportu oraz stosowanie certyfikowanego materiału obsadowego pochodzącego ze stad o znanym statusie zdrowotnym stanowi ważny element strategii zapobiegania. Ujednolicone, jasno opisane procedury utrudniają niekontrolowane zawleczenie pasożytów do nowych systemów wodnych.

Wreszcie, warto wskazać na potencjalne zastosowanie narzędzi cyfrowych i automatyzacji w monitoringu zdrowia ryb. Systemy wizyjne, analizujące zachowanie stada i wykrywające nietypowe wzorce ruchu lub żerowania, mogą w przyszłości wspierać wczesne wykrywanie problemów okularowych, w tym zaćmy pasożytniczej. Połączenie obserwacji wizualnych z danymi o przyrostach, ilości zużytej paszy oraz parametrach wody tworzy podstawę do wczesnego ostrzegania o możliwych zaburzeniach zdrowotnych, zanim straty staną się trudne do odwrócenia. Tego rodzaju systemy, w połączeniu z tradycyjną diagnostyką weterynaryjną, mogą znacznie podnieść skuteczność reagowania na zagrożenia pasożytnicze.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o diplostomozę

Czy diplostomoza jest niebezpieczna dla ludzi?

Diplostomoza dotyczy głównie ryb i ich narządu wzroku, a człowiek nie jest naturalnym żywicielem dla przywr z rodzaju Diplostomum. Zakażone ryby mogą być spożywane po właściwej obróbce termicznej, gdyż wysoka temperatura skutecznie niszczy metacerkariae. Choroba ma więc znaczenie przede wszystkim z punktu widzenia zdrowia i dobrostanu ryb oraz opłacalności produkcji, a nie jako bezpośrednie zagrożenie zoonotyczne.

Jak odróżnić diplostomozę od innych przyczyn zaćmy u ryb?

Samo zmętnienie soczewki nie wystarcza do rozpoznania diplostomozy. Konieczne jest badanie anatomopatologiczne – po rozcięciu soczewki pod lupą lub mikroskopem stereoskopowym widoczne są żywe metacerkariae. Inne przyczyny zaćmy, takie jak urazy, czynniki genetyczne czy zaburzenia żywieniowe, nie wiążą się z obecnością pasożytów. Dlatego przy diagnostyce kluczowa jest współpraca z lekarzem weterynarii oraz pobieranie reprezentatywnych prób do badań.

Czy istnieje skuteczne leczenie farmakologiczne diplostomozy?

Aktualnie brak jest praktycznych metod farmakologicznych, które pozwalałyby bezpiecznie i skutecznie usunąć metacerkariae z soczewki oka w warunkach towarowej hodowli ryb. Stosowane leki przeciwpasożytnicze działają głównie na inne stadia rozwoju lub inne grupy pasożytów. Z tego powodu wysiłki koncentrują się na profilaktyce środowiskowej: ograniczaniu populacji ślimaków, zabezpieczaniu zbiorników przed ptakami oraz utrzymywaniu wysokiej kondycji zdrowotnej stad.

W jakich systemach hodowli diplostomoza występuje najczęściej?

Największe znaczenie diplostomoza ma w tradycyjnych stawach ziemnych, szczególnie w gospodarstwach karpiowych oraz w otwartych systemach przepływowych, gdzie obecne są ślimaki i ptaki rybożerne. W systemach recyrkulacyjnych ryzyko jest mniejsze, ponieważ środowisko jest bardziej kontrolowane, ale całkowite wyeliminowanie zagrożenia nie jest możliwe. Kluczowe jest monitorowanie statusu zdrowotnego ryb oraz źródeł wody, a także wdrożenie ścisłych zasad bioasekuracji.

Czy możliwe jest całkowite wyeliminowanie diplostomozy z gospodarstwa?

Całkowite wyeliminowanie diplostomozy jest bardzo trudne, zwłaszcza w otwartych systemach stawowych narażonych na obecność dzikich ptaków i ślimaków. Celem praktycznym jest raczej maksymalne ograniczenie nasilenia inwazji do poziomu, który nie powoduje istotnych strat produkcyjnych. Osiąga się to przez kombinację działań: kontrolę środowiska, zabezpieczenia przed ptakami, odpowiednie zarządzanie obsadą, stosowanie kwarantanny oraz ścisłą współpracę z lekarzem weterynarii i sąsiednimi gospodarstwami.