Historia połowów suma w dorzeczu Wisły jest zarazem opowieścią o rozwoju nadwiślańskiego rybactwa, przemianach środowiska wodnego oraz zmieniającej się roli ryb w gospodarce i kulturze Polski. Sum, największa ryba słodkowodna Europy, od wieków budził respekt, stanowił cenne źródło pożywienia i dochodu, a także był bohaterem licznych podań i wierzeń. Śledząc jego dzieje w Wiśle i jej dopływach, można zrozumieć, jak kształtowała się wiedza rybacka, jakie narzędzia i metody połowu stosowano oraz jak rozwijała się gospodarka rybacka w obrębie całego dorzecza.
Średniowieczne początki połowów suma w dorzeczu Wisły
Najstarsze wzmianki o połowach suma w dorzeczu Wisły pochodzą z dokumentów klasztornych, miejskich ksiąg rachunkowych oraz przywilejów książęcych. Już w średniowieczu **sum** był jedną z najbardziej cenionych ryb, obok łososia i jesiotra. Duże osobniki, osiągające nawet ponad dwa metry długości, stanowiły towar prestiżowy, trafiający na stoły książęce, biskupie i mieszczańskie. W źródłach pojawiają się wzmianki o dostawach sumów do klasztorów benedyktyńskich, norbertańskich czy cysterskich, które otrzymywały specjalne przywileje na połów ryb w Wiśle i jej dopływach.
Rybactwo w średniowiecznym dorzeczu Wisły miało charakter w dużej mierze przywilejowy. Prawo do połowu na określonych odcinkach rzeki przysługiwało miastom, klasztorom, możnym rodom lub królowi, który mógł je nadawać i odbierać. Sum był szczególnie pożądany w czasie licznych postów, kiedy mięso było zakazane, a ryba stanowiła podstawowe źródło białka. Nic dziwnego, że nadwiślańscy rybacy wypracowali wyspecjalizowane techniki połowu gatunków dużych i silnych, do których należał właśnie sum.
W średniowieczu wykorzystywano przede wszystkim proste, lecz skuteczne narzędzia: sieci skrzelowe, różne formy więcierzy, żaki oraz haki z przynętą. W przypadku suma szczególne znaczenie miały mocne zestawy hakowe, często wykonywane z grubego, kutego żelaza. Rybacy wiedzieli, że ryba ta przebywa zazwyczaj w głębszych partiach rzeki, w pobliżu wyrw brzegowych, powalonych drzew, podmytych skarp oraz w przydennych zagłębieniach. Poznanie takich miejsc było przekazywaną z pokolenia na pokolenie wiedzą praktyczną, stanowiącą ważny element **tradycyjnego rybactwa**.
Warto podkreślić, że sum nie był tylko przedmiotem eksploatacji gospodarczej. W kulturze ludowej dorzecza Wisły pojawiał się również w podaniach jako groźne, „wielkie rybsko”, zamieszkujące głębiny i zatopione młyny. Opowieści o olbrzymich sumach przewracających łodzie czy wciągających zwierzęta do wody pełniły rolę przestrogi, ale też dowodziły respektu, jakim ludność nadwiślańska darzyła tę rybę. Silne powiązanie praktyki połowu z wyobraźnią symboliczną sprawiało, że sum stawał się nie tylko celem gospodarczym, lecz także istotnym elementem krajobrazu kulturowego Wisły.
Nowożytne rybactwo wiślane i rola suma w gospodarce
Okres nowożytny przyniósł w dorzeczu Wisły dalszy rozwój rybactwa oraz wzrost znaczenia handlu rybami. Miasta położone nad rzeką – Kraków, Sandomierz, Kazimierz Dolny, Warszawa, Płock, Toruń czy Gdańsk – stały się ważnymi ośrodkami wymiany, w których sum był towarem poszukiwanym. Spławiano go łodziami i tratwami, zarówno w postaci świeżej, jak i wędzonej czy solonej. Już w XVI i XVII wieku można mówić o ukształtowanych szlakach dostaw ryb rzecznych, w tym suma, z górnego i środkowego odcinka Wisły w kierunku Bałtyku.
Rozwój technik rybackich był odpowiedzią na rosnące zapotrzebowanie rynku. Usprawniano konstrukcje sieci, wprowadzano bardziej wyrafinowane więcierze oraz większe żaki. W miejscach o intensywnej migracji ryb budowano różnego rodzaju grodzenia i pułapki, choć sum, jako ryba raczej osiadła, rzadziej był celem takich stacjonarnych urządzeń. Mimo to w wielu zapiskach z epoki natrafiamy na uwagi o konieczności regulowania połowów, ponieważ nadmierna eksploatacja mogła prowadzić do lokalnych spadków liczebności populacji.
Warto zwrócić uwagę, że rozwijające się prawo wodne i prawo rybackie coraz częściej obejmowało regulacje dotyczące dużych gatunków ryb, w tym suma. Dokumenty sejmików, uchwały miejskie czy regulaminy cechów rybackich wskazywały na potrzebę ochrony tarlisk, zakazy połowu w określonych okresach roku i na określonych odcinkach rzeki. Choć nie zawsze były one konsekwentnie egzekwowane, same w sobie świadczą o rosnącej świadomości konieczności zrównoważonego gospodarowania zasobami.
Sum, dzięki swoim rozmiarom i jakości mięsa, stanowił ważny składnik diety mieszczańskiej i szlacheckiej. Na stołach magnackich pojawiał się w formie pieczonej, farszowanej, a także w galarecie. Często przyrządzano go z dodatkiem przypraw korzennych, co podkreślało jego „dworski” charakter. Równocześnie wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej mięso suma było rzadziej dostępne, co wzmacniało jego status jako ryby wyjątkowej. W kontekście historii rybactwa jest to interesujący przykład, jak jeden gatunek może funkcjonować na styku gospodarki, kuchni i symboliki społecznej.
W nowożytnej gospodarce rzecznej Wisła była także źródłem innych cennych gatunków, takich jak łosoś, troć, jesiotr czy certa. Z biegiem czasu, wraz z intensyfikacją połowów, wiele z tych gatunków zaczęło jednak zanikać lub ulegać silnym spadkom liczebności. Sum okazał się bardziej odporny na presję połowową niż łosoś czy jesiotr, częściowo dzięki swojej długowieczności, zdolności do wykorzystywania różnorodnych siedlisk i bogatemu repertuarowi zachowań żerowych. To właśnie czyniło go jednym z filarów tradycyjnego rybactwa śródlądowego w dorzeczu Wisły aż do XIX wieku.
Istotnym aspektem jest również rola suma w strukturze ekonomicznej społeczności nadrzecznych. Nie tylko dostarczał cennego produktu spożywczego, lecz także generował zajęcia poboczne: obróbkę, konserwację, transport, handel detaliczny i hurtowy. Wzdłuż Wisły rozwinęły się wyspecjalizowane grupy zawodowe zajmujące się skupem i dystrybucją ryb, a sum, jako towar wysokowartościowy, często był przedmiotem szczególnych umów i kontraktów. Dla wielu rodzin rybackich pojedynczy duży sum mógł stanowić znaczący zastrzyk dochodu.
Przemiany XIX i XX wieku: regulacja rzeki, industrializacja i ich wpływ na suma
W XIX wieku dorzecze Wisły zaczęło podlegać intensywnej przebudowie hydrotechnicznej. Rozpoczęto regulację koryta, budowę ostróg, umacnianie brzegów, a w XX wieku również wznoszenie zapór i stopni wodnych. Z punktu widzenia historii rybactwa były to zmiany o znaczeniu fundamentalnym. Przekształcenie naturalnie meandrującej rzeki w bardziej ujednolicone, uregulowane koryto wpłynęło na strukturę siedlisk, dostępność kryjówek, tempo przepływu oraz warunki tarliskowe wielu gatunków ryb.
Sum, jako gatunek preferujący głębsze partie rzeki, do pewnego stopnia potrafił wykorzystać nowe warunki: powstałe przy ostrogach doły, strefy przybrzeżne o spokojniejszym nurcie, zbiorniki zaporowe. W wielu odcinkach Wisły, zwłaszcza po utworzeniu dużych zbiorników retencyjnych na dopływach, liczebność suma miejscowo wzrastała. Jednocześnie jednak zmniejszanie liczby naturalnych rozlewisk, starorzeczy i zalewowych łęgów pozbawiało go części tradycyjnych siedlisk, w szczególności tych ważnych dla młodocianych stadiów rozwojowych.
Industrializacja przyniosła także rosnące zanieczyszczenie wód. Zrzuty ścieków komunalnych i przemysłowych, spływy z pól uprawnych, a później rozwój żeglugi i portów śródlądowych – wszystko to miało wpływ na jakość środowiska wodnego. Sum, jako gatunek relatywnie tolerancyjny wobec obniżonej jakości wód, przetrwał okres najgłębszej degradacji ekologicznej Wisły lepiej niż wiele innych ryb. Jednak i on był narażony na kumulację zanieczyszczeń w tkankach, szczególnie że jako drapieżnik zajmuje wysokie miejsce w łańcuchu troficznym.
W XIX i XX wieku zmieniły się również narzędzia i organizacja połowów. Wprowadzenie nowoczesnych materiałów – stalowych haków, później włókien syntetycznych do produkcji sieci i żyłek – zwiększyło efektywność połowów. Skomercjalizowane rybactwo śródlądowe, wspierane przez rozwój kolei i chłodnictwa, mogło dostarczać świeżych ryb na duże odległości. Dla suma oznaczało to wzrost presji połowowej, zarówno ze strony zawodowych rybaków, jak i coraz liczniejszych wędkarzy.
W polskich realiach przełom XX wieku i początek XXI wieku to okres intensywnej debaty na temat roli rybactwa w gospodarce wodnej oraz konieczności ochrony zasobów. Pojawiają się pierwsze systematyczne badania ichtiologiczne dotyczące struktury populacji suma w dorzeczu Wisły, tempa wzrostu, rozrodu, a także skutków presji wędkarskiej. Wprowadzane są regulacje: okresy ochronne, wymiary ochronne, limity połowowe. Równolegle rozwija się akwakultura, a sum – choć częściej kojarzony z hodowlą w ciepłolubnych stawach i zbiornikach, zwłaszcza w formie suma europejskiego lub afrykańskiego – pozostaje ważnym gatunkiem w rybactwie naturalnych wód otwartych.
W dorzeczu Wisły wzrasta znaczenie nowoczesnego zarządzania rybostanem. Gospodarstwa rybackie i użytkownicy rybaccy planują zarybienia, w tym wprowadzanie narybku suma w wybrane odcinki rzeki i zbiorniki. Działania te mają często charakter kompensacyjny – są próbą równoważenia strat wynikających z przekształceń hydrotechnicznych czy presji połowowej. Jednocześnie rośnie zainteresowanie rekreacyjnym połowem suma jako ryby sportowej, co dodatkowo komplikuje relacje między tradycyjnym rybactwem zawodowym a środowiskiem wędkarskim.
Znaczenie suma w kulturze i tradycji dorzecza Wisły
Poza wymiarem czysto gospodarczym sum zajmuje istotne miejsce w kulturze ludowej regionów nadwiślańskich. W licznych podaniach i opowieściach funkcjonuje jako strażnik głębin, istota o niemal mitycznych rozmiarach, często kojarzona z miejscami niebezpiecznymi: wirami, głębokimi jamami, starymi przeprawami promowymi. W folklorze pojawiają się motywy „starego suma”, którego nie sposób schwytać, oraz sumów zamieszkujących ruiny zatopionych młynów, mostów czy promów.
W wielu miejscowościach nad Wisłą i jej dopływami tradycyjne potrawy z suma wpisywały się w lokalne zwyczaje świąteczne i odpustowe. W kuchni staropolskiej, opisanej w dawnych książkach kucharskich, sum pojawia się jako składnik wykwintnych dań, wymagających długiego przyrządzania. Przepisy te stanowią dziś cenne źródło wiedzy nie tylko dla historyków kuchni, ale także badaczy **historii rybactwa**, którzy na podstawie dawnych tekstów rekonstruują znaczenie poszczególnych gatunków w codziennym życiu.
Symboliczne znaczenie suma w dorzeczu Wisły można także dostrzec w sztuce i literaturze. Niejednokrotnie pojawia się on w opisach rzeki jako przykład potęgi i bogactwa naturalnego, z którego przez stulecia czerpali mieszkańcy. Dla rybaków stanowił dowód ich kunsztu – złowienie dużego suma było powodem do dumy, a czasem wręcz elementem lokalnej sławy. Opowieści o rekordowych okazach przekazywano podczas jesiennych i zimowych wieczorów, budując ciągłość pamięci o rzece i jej zasobach.
Na poziomie mentalnym sum, jako największa ryba naszych wód, bywał też figurą porównawczą – mówiono o „sumach” w polityce, gospodarce czy życiu towarzyskim, mając na myśli osoby wpływowe lub wyjątkowo znaczące. Tego rodzaju metafory wnikają głęboko w język i świadczą o tym, jak mocno przyroda wodna była wpisana w doświadczenie społeczności żyjących nad Wisłą. Odczytywanie historii suma w Wiśle oznacza zatem także czytanie historii ludzkich wyobrażeń o rzece jako przestrzeni pełnej tajemnic, niebezpieczeństw i obfitości.
Współczesne wyzwania i perspektywy ochrony suma w dorzeczu Wisły
Chociaż sum zachował stosunkowo stabilną pozycję w ichtiofaunie dorzecza Wisły, współczesne wyzwania związane z ochroną bioróżnorodności wodnej dotyczą również tego gatunku. Zmiany klimatyczne sprzyjają wzrostowi temperatury wód, co początkowo może być dla suma korzystne – jako ryba ciepłolubna lepiej znosi wyższe temperatury niż wiele gatunków reofilnych. Jednak długotrwałe przegrzewanie się płytkich odcinków rzeki, spadek natlenienia, częstsze zjawiska suszy i niżówek stanowią zagrożenie dla stabilności całych ekosystemów wodnych.
Gospodarka wodna, nastawiona na ochronę przeciwpowodziową, żeglugę czy energetykę, nadal ingeruje w naturalną dynamikę Wisły. Tworzenie kolejnych zapór i stopni wodnych zmienia koryto i przepływ, wpływając na warunki bytowania ryb. Dla suma szczególnie istotne są miejsca głębokościowe i struktury kryjówek – powalone drzewa, kamieniste rafy, strefy przybrzeżne z bujną roślinnością. Utrata takich siedlisk może prowadzić do fragmentacji populacji oraz zmniejszenia różnorodności genetycznej.
Jednocześnie rośnie presja rekreacyjnego rybactwa. Nowoczesne techniki wędkarskie, echosondy, mocne wędki i żyłki, specjalistyczne przynęty – wszystko to sprawia, że złowienie dużego suma stało się znacznie łatwiejsze niż jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Wymaga to odpowiedzialnego podejścia do gospodarki połowowej: stosowania wymiarów i okresów ochronnych, limitów dobowych, a także promowania zasady „złów i wypuść” w odniesieniu do szczególnie dużych, cennych osobników będących nośnikami puli genetycznej.
W kontekście ochrony przyrody sum pełni ważną rolę jako drapieżnik szczytowy. Regulując liczebność innych ryb, w tym gatunków inwazyjnych lub nadmiernie ekspansywnych, przyczynia się do utrzymania równowagi w ekosystemie. Zrozumienie tej roli jest kluczowe dla nowoczesnego zarządzania zasobami wodnymi. Współczesne badania łączą wiedzę ichtiologiczną, hydrobiologiczną i hydrologiczną, aby tworzyć modele funkcjonowania rzeki jako całości – sum jest w nich jednym z istotnych elementów.
W praktyce ochrony ryb coraz częściej stawia się na renaturyzację rzek i ich dolin. Przywracanie meandrów, odtwarzanie starorzeczy, tworzenie korytarzy ekologicznych – wszystkie te działania sprzyjają nie tylko sumowi, ale całemu zespołowi gatunków powiązanych z rzeką. Dorzecze Wisły, jako największy system rzeczny Polski, stanowi kluczowe pole dla takich inicjatyw. Historia połowów suma pokazuje, jak bardzo przekształciliśmy tę rzekę, a współczesna nauka próbuje wskazać sposoby na przywrócenie choć części jej dawnej różnorodności.
Rybactwo, nauka i edukacja: sum jako gatunek modelowy
W ostatnich dziesięcioleciach sum stał się także obiektem zainteresowania nauk przyrodniczych oraz edukacji środowiskowej. Badania nad jego biologią, zachowaniem, migracjami i reakcją na zmiany środowiskowe dostarczają cennych danych do opracowywania programów zrównoważonego rybactwa. Dzięki nowoczesnym metodom, takim jak telemetria, analizy genetyczne czy modelowanie populacyjne, można lepiej ocenić kondycję stad w różnych częściach dorzecza Wisły.
Sum bywa wykorzystywany jako gatunek wskaźnikowy, ilustrujący ogólny stan dużych rzek nizinnych. Jego obecność i liczebność w określonych odcinkach rzeki informuje nie tylko o warunkach tlenowych czy termicznych, ale również o strukturze siedlisk i zasobności bazy pokarmowej. To sprawia, że w projektach monitoringowych prowadzonych przez instytuty badawcze i administrację wodną sum jest jednym z gatunków objętych szczególną uwagą.
W edukacji przyrodniczej i regionalnej historia połowów suma w dorzeczu Wisły stanowi atrakcyjny temat łączący elementy przyrody, historii, etnografii i gospodarki. Opowieść o tej rybie pozwala pokazać uczniom, jak zmieniały się relacje człowieka z rzeką: od średniowiecznych przywilejów rybackich, przez nowożytne spławy i targi rybne, po współczesne debaty o ochronie bioróżnorodności. W wielu programach edukacyjnych wykorzystuje się także lokalne świadectwa – wspomnienia rybaków, dawne fotografie, narzędzia połowowe – które uzupełniają obraz naukowy o wymiar humanistyczny.
W środowisku rybackim i wędkarskim sum stał się też symbolem pewnego etosu: cierpliwości, szacunku dla rzeki, umiejętności czytania wody. Wielu doświadczonych rybaków podkreśla, że złowienie suma wymaga nie tylko odpowiedniego sprzętu, ale przede wszystkim znajomości zwyczajów ryby, rytmu rzeki i lokalnych uwarunkowań środowiskowych. Ta praktyczna wiedza, uzupełniona współczesną nauką, tworzy współczesny obraz **profesjonalnego rybactwa** w dorzeczu Wisły.
Inne interesujące aspekty biologii i wykorzystania suma
Omawiając historię połowów suma w dorzeczu Wisły, warto zwrócić uwagę na szczególne cechy biologiczne tej ryby. Sum europejski (Silurus glanis) jest gatunkiem długowiecznym – w sprzyjających warunkach może dożyć kilkudziesięciu lat, a jego wzrost przez długi czas pozostaje intensywny. Ciało pozbawione łusek, śluzowata skóra, potężny pysk z dwiema długimi i czterema krótszymi wąsami, silne płetwy – wszystko to czyni go rybą doskonale przystosowaną do życia przy dnie dużych rzek i zbiorników.
Sum jest drapieżnikiem o szerokim spektrum pokarmowym. Młode osobniki żywią się głównie bezkręgowcami, później drobnymi rybami, a z czasem przechodzą na ofiary większe: ryby, raki, a nawet niewielkie ptaki wodne czy ssaki, gdy nadarzy się okazja. Taka elastyczność pokarmowa sprzyja jego sukcesowi w środowisku przekształconym przez człowieka, gdzie tradycyjne zespoły gatunkowe uległy zmianom. Z punktu widzenia rybactwa oznacza to, że sum może odgrywać rolę regulatora struktury ichtiofauny.
Mięso suma cenione jest za delikatny smak i stosunkowo niską zawartość ości. W kuchni tradycyjnej dorzecza Wisły przygotowywano z niego pieczenie, zupy rybne, dania wędzone i potrawy w galarecie. Współczesna gastronomia odkrywa suma na nowo, łącząc dawne receptury z nowoczesnymi technikami kulinarnymi. Interesującym aspektem historycznym jest sposób konserwacji tej ryby: wędzenie w dymie drewna liściastego, solenie w beczkach, a później chłodzenie i mrożenie – każda epoka przynosiła nowe możliwości przechowywania i transportu surowca.
W kontekście medycyny ludowej i wierzeń sumowi przypisywano niekiedy właściwości lecznicze lub magiczne. Tłuszcz rybi wykorzystywano jako składnik maści, a kości i wąsy bywały traktowane jako amulety. Choć z dzisiejszej perspektywy wiele z tych praktyk ma wymiar symboliczny, stanowią one cenne źródło wiedzy o tym, jak dawniej postrzegano świat wodny i jego mieszkańców. Pokazują także, że ryby nie były jedynie źródłem pożywienia, lecz wchodziły w szerszy system znaczeń i praktyk.
Historia połowów suma w dorzeczu Wisły, widziana przez pryzmat biologii, kultury i gospodarki, odsłania złożony obraz relacji człowieka z rzeką. Od średniowiecznych rybaków łowiących na prostych hakach, przez nowożytne targi rybne, aż po współczesne programy ochrony i zarządzania zasobami wodnymi – sum pozostaje stałym, choć zmieniającym swoje funkcje elementem tego krajobrazu. Zrozumienie jego dziejów to ważny krok do lepszego pojmowania roli rzek w historii Polski oraz znaczenia **zrównoważonego rybactwa** w XXI wieku.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jakie były najważniejsze tradycyjne metody połowu suma w dorzeczu Wisły?
Tradycyjnie suma łowiono przede wszystkim na mocne haki z przynętą naturalną, ustawiane w pobliżu głębokich dołów, podmytych brzegów i zatopionych drzew. Stosowano też sieci skrzelowe oraz różne konstrukcje więcierzy i żaków, dostosowane do lokalnych warunków nurtu. Rybacy opierali się na wiedzy przekazywanej ustnie – znali „doły sumowe”, pory największej aktywności ryb i wpływ stanów wody. Dzięki temu, mimo prostych narzędzi, potrafili skutecznie eksploatować zasoby.
Dlaczego sum przetrwał lepiej niż inne duże ryby Wisły, jak łosoś czy jesiotr?
Sum okazał się bardziej odporny, ponieważ jest gatunkiem osiadłym, nie wymagającym długich wędrówek tarłowych na duże odległości, jak łosoś czy jesiotr. Lepiej znosi zmiany jakości wody i przekształcenia koryta rzeki, potrafi także korzystać z nowych siedlisk, np. głębokich dołów przy ostrogach czy zbiorników zaporowych. Jego elastyczność pokarmowa i długowieczność pozwoliły mu przetrwać okres intensywnej regulacji rzek i industrializacji, choć lokalnie również odnotowuje się spadki liczebności.
Jak zmieniła się rola suma w gospodarce od średniowiecza do dziś?
W średniowieczu i nowożytności sum był głównie cenną rybą konsumpcyjną, trafiającą na stoły możnych i do miejskich jadłodajni, a połów miał charakter silnie uprzywilejowany. W XIX i XX wieku, wraz z rozwojem transportu i chłodnictwa, stał się ważnym produktem handlowym w rybactwie śródlądowym. Obecnie, obok funkcji gospodarczej, pełni również rolę ryby sportowej, cenionej przez wędkarzy, a w polityce ochrony wód traktowany jest jako gatunek wskaźnikowy i element zrównoważonego zarządzania ekosystemami rzecznymi.
Czy współczesna presja wędkarska jest dużym zagrożeniem dla populacji suma w Wiśle?
Presja wędkarska na suma wzrosła znacząco dzięki nowoczesnemu sprzętowi i popularyzacji wędkarstwa sumowego. Może lokalnie stanowić poważne zagrożenie, zwłaszcza gdy łowione są duże, cenne tarlaki. Skala problemu zależy jednak od skuteczności regulacji – wymiarów i okresów ochronnych, limitów ilościowych oraz respektowania zasad etycznych, takich jak wypuszczanie okazów trofeowych. Tam, gdzie te zasady są przestrzegane i wsparte monitoringiem naukowym, populacje suma utrzymują się w dobrej kondycji.
Jakie działania ochronne są najważniejsze dla zachowania suma w dorzeczu Wisły?
Kluczowe jest zachowanie i odtwarzanie różnorodnych siedlisk – głębokich dołów, naturalnych brzegów z powalonymi drzewami, starorzeczy i stref roślinności przybrzeżnej. Równie ważne są skuteczne regulacje połowowe, obejmujące okresy i wymiary ochronne oraz kontrolę nielegalnych połowów. Istotną rolę odgrywa poprawa jakości wód poprzez ograniczenie zanieczyszczeń oraz renaturyzacja fragmentów rzeki. Uzupełnieniem są badania naukowe i edukacja, które pomagają kształtować świadome, **odpowiedzialne rybactwo** w całym dorzeczu Wisły.
