Ochrona wód w kontekście gospodarki rybackiej stanowi fundament trwałego użytkowania zasobów wodnych i zachowania równowagi ekosystemów. Pojęcie to łączy w sobie wymagania prawa, wiedzę biologiczną, praktyki hodowlane oraz działania techniczne i organizacyjne, których wspólnym celem jest zapewnienie dobrego stanu jakościowego i ilościowego wody oraz utrzymanie jej zdolności do podtrzymywania życia ryb i innych organizmów wodnych. Bez skutecznej ochrony wód nie jest możliwe ani stabilne rybactwo śródlądowe, ani racjonalna gospodarka na wodach naturalnych i sztucznych, takich jak jeziora, rzeki, stawy czy zbiorniki zaporowe.
Definicja pojęcia „ochrona wód” w słowniku rybackim
Ochrona wód – całokształt działań prawnych, technicznych, biologicznych i organizacyjnych podejmowanych w celu utrzymania lub przywrócenia takiego stanu środowiska wodnego, który zapewnia trwałe funkcjonowanie ekosystemów wodnych, w tym warunki do życia, rozrodu i wzrostu ryb oraz innych organizmów wodnych, a także umożliwia prowadzenie racjonalnej gospodarki rybackiej bez trwałego pogarszania jakości wód i ich zasobów.
W ujęciu rybackim ochrona wód obejmuje zwłaszcza: zapobieganie ich zanieczyszczeniu, eutrofizacji i przełowieniu, kształtowanie warunków hydrologicznych i siedliskowych sprzyjających rybom, zachowanie lub odtwarzanie ciągłości ekologicznej cieków (np. poprzez budowę przepławek), regulowanie presji połowowej, a także monitorowanie stanu ichtiofauny oraz reagowanie na zagrożenia, takie jak susze, powodzie, awarie przemysłowe czy wprowadzanie gatunków obcych.
Definicja słownikowa w rybactwie podkreśla zatem, że ochrona wód nie ogranicza się wyłącznie do parametrów chemicznych, ale obejmuje również aspekty biologiczne, hydromorfologiczne i użytkowe, tworząc spójny system środków służących zachowaniu produktywności i różnorodności biologicznej środowiska wodnego.
Znaczenie ochrony wód dla rybactwa i ekosystemów
Woda jako podstawowy czynnik produkcji rybackiej
W gospodarce rybackiej woda pełni rolę podstawowego czynnika produkcji, porównywalnego z glebą w rolnictwie. Jej jakość, ilość i stabilność parametrów decydują o możliwościach prowadzenia chowu, hodowli i połowów ryb. Parametry fizykochemiczne, takie jak zawartość tlenu rozpuszczonego, temperatura, odczyn (pH), stężenie związków azotu i fosforu, twardość czy przewodnictwo elektryczne, bezpośrednio wpływają na metabolizm, odporność i tempo wzrostu ryb.
Dla rybactwa szczególnie ważne są również czynniki biologiczne: struktura zespołów fitoplanktonu, zooplanktonu i bentosu, które stanowią bazę pokarmową dla wielu gatunków. Nadmierna eutrofizacja, zmętnienie lub deficyty tlenowe w warstwie przydennej powodują spadek dostępności pokarmu i pogorszenie warunków rozrodu, co w skali kilku sezonów może radykalnie obniżyć produkcyjność rybacką danego zbiornika.
Aspekty ekologiczne: różnorodność biologiczna i równowaga ekosystemu
Ochrona wód w ujęciu rybackim nie sprowadza się jedynie do utrzymania optymalnych parametrów dla wybranych gatunków użytkowych. Kluczowe znaczenie ma zachowanie całej struktury ekosystemu, w tym gatunków drapieżnych, roślinożernych, denne formy życia oraz roślinności zanurzonej i wynurzonej. Równowaga między tymi grupami ogranicza ryzyko masowych zakwitów sinic, nadmiernego zamulenia czy degradacji litoralu, co przekłada się na stabilne warunki bytowania ryb.
Różnorodność biologiczna podnosi odporność ekosystemu wodnego na zaburzenia: wahania temperatury, ekstremalne zjawiska hydrologiczne lub krótkotrwałe zanieczyszczenia. Z perspektywy rybactwa zachowanie wielu gatunków, w tym gatunków rodzimych i rzadkich, jest warunkiem utrzymania stabilnych populacji ryb wartościowych gospodarczo, ponieważ sieć zależności troficznych i siedliskowych jest gęsto powiązana i łatwo ulega nieodwracalnym zmianom przy eliminacji poszczególnych elementów.
Woda jako dobro wspólne i konflikt interesów
Zasoby wodne podlegają równoczesnemu użytkowaniu przez liczne sektory gospodarki: rolnictwo, energetykę, przemysł, żeglugę, turystykę i rekreację. Rybackie rozumienie pojęcia „ochrona wód” często wchodzi w konflikt z interesami innych użytkowników – na przykład ograniczanie zrzutów ścieków czy spływu biogenów z pól uprawnych może wymagać kosztownych inwestycji w oczyszczalnie i systemy melioracyjne, a zapewnienie przepływów środowiskowych w rzekach może kolidować z produkcją energii w elektrowniach wodnych.
Rybactwo, jako sektor silnie uzależniony od jakości wody, staje się w tej sytuacji istotnym rzecznikiem ochrony wód. Rybackie użytkowanie zwierciadła wody wymaga bowiem długoterminowego myślenia: degradacja środowiska wodnego przekłada się bezpośrednio na spadek liczebności ryb, konieczność zwiększania nakładów na zarybienia oraz pogorszenie wyników ekonomicznych gospodarstw rybackich.
Główne zagrożenia dla wód z perspektywy rybackiej
Zanieczyszczenia punktowe i obszarowe
Do najpoważniejszych zagrożeń dla wód należą zanieczyszczenia wprowadzane zarówno w sposób punktowy (np. wyloty ścieków komunalnych i przemysłowych), jak i obszarowy (spływ z pól, zanieczyszczenia atmosferyczne). Skutkiem ich oddziaływania jest nie tylko chemiczne pogorszenie jakości wody, ale także zaburzenie cykli biogeochemicznych oraz zmian w strukturze biocenoz.
W kontekście rybactwa szczególnie niebezpieczne są substancje toksyczne, metale ciężkie, związki ropopochodne, pestycydy i niektóre leki weterynaryjne, które mogą kumulować się w tkankach ryb, powodować śnięcia i zaburzenia rozrodu, a także dyskwalifikować produkty rybne z obrotu spożywczego. Wysokie ładunki związków biogennych (azotu i fosforu) sprzyjają nadmiernemu rozwojowi glonów i sinic, prowadząc do deficytów tlenowych, szczególnie w warstwie przydennej oraz pod lodem zimą.
Eutrofizacja i zmiana trofii zbiorników
Eutrofizacja, czyli wzbogacanie wód w substancje odżywcze, jest zjawiskiem naturalnym, jednak przyspieszona działalnością człowieka staje się jednym z głównych problemów dla rybactwa. Wody przeżyźnione cechują się zwiększoną produkcją biomasy roślinnej, ale równocześnie pogorszeniem warunków tlenowych, zamulaniem i uproszczeniem struktury siedlisk.
W zbiornikach poddanych eutrofizacji często obserwuje się spadek udziału cennych gatunków ryb wymagających dobrego natlenienia (np. sielawy, siei, niektóre łososiowate) na rzecz gatunków odporniejszych, lecz mniej wartościowych gospodarczo lub powodujących problemy (np. nadmierne zagęszczenia drobnicy karpiowatej). Ochrona wód wymaga w takim przypadku działań ograniczających dopływ biogenów oraz aktywnego zarządzania strukturą ichtiofauny, na przykład poprzez kontrolowane odłowy określonych gatunków.
Regulacja rzek i przekształcenia hydromorfologiczne
Intensywna regulacja cieków, prostowanie koryt, budowa stopni wodnych, obwałowań i zapór prowadzi do daleko idących zmian hydromorfologicznych, które z punktu widzenia rybactwa mają często negatywny charakter. Utrata naturalnych meandrów, starorzeczy i zalewowych łąk oznacza zubożenie siedlisk tarliskowych, kryjówek dla narybku oraz żerowisk.
Szczególnie dotkliwym skutkiem przegrodzenia koryta rzeki jest przerwanie ciągłości ekologicznej, uniemożliwiające wędrówki ryb dwuśrodowiskowych i typowych gatunków reofilnych. Ochrona wód wymaga w takich przypadkach budowy przepławek, modernizacji istniejących budowli hydrotechnicznych oraz przywracania naturalnej dynamiki rzek, w tym odtwarzania strefy roślinności nadrzecznej i połączeń z terenami zalewowymi.
Zmiany klimatyczne i ekstremalne zjawiska hydrologiczne
Zmiany klimatyczne przejawiają się coraz częstszymi okresami suszy, falami upałów, nagłymi i intensywnymi opadami oraz gwałtownymi wezbraniami. Z punktu widzenia rybactwa istotne jest zarówno obniżanie się poziomów wód, jak i wzrost częstotliwości zjawisk ekstremalnych. Niskie stany wód ograniczają powierzchnię siedlisk dostępnych dla ryb, utrudniają migracje i sprzyjają koncentracji zanieczyszczeń.
Fale upałów powodują przegrzewanie się płytkich akwenów, co skutkuje spadkiem rozpuszczalności tlenu i zwiększeniem podatności ryb na choroby. W stawach rybnych i małych zbiornikach może to prowadzić do masowych przyduch. Z kolei intensywne deszcze i powodzie wywołują zrzuty zanieczyszczeń z terenów zurbanizowanych i rolniczych oraz dewastację infrastruktury rybackiej. Ochrona wód musi coraz częściej uwzględniać te czynniki w planowaniu działań adaptacyjnych.
Instrumenty i praktyki ochrony wód stosowane w rybactwie
Ramy prawne i planistyczne
System ochrony wód w gospodarce rybackiej opiera się na przepisach prawa wodnego, ochrony środowiska, rybactwa śródlądowego oraz aktach wykonawczych regulujących warunki korzystania z wód. Istotne są również dokumenty planistyczne, takie jak plany gospodarowania wodami, plany zadań ochronnych dla obszarów chronionych oraz operaty rybackie sporządzane dla konkretnych obwodów rybackich.
W ujęciu praktycznym oznacza to np. określanie dopuszczalnych ładunków zanieczyszczeń, wyznaczanie obszarów ochronnych tarlisk, zakazy zabudowy w strefach brzegowych czy ustanawianie okresów i wymiarów ochronnych ryb. Rybacy i użytkownicy rybaccy wód zobowiązani są do prowadzenia gospodarki zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, co wprost wiąże się z koniecznością ochrony wód przed degradacją chemiczną, biologiczną i hydromorfologiczną.
Monitoring jakości wód i stanu ichtiofauny
Skuteczna ochrona wód wymaga systematycznego zbierania danych o ich stanie. Monitoring obejmuje zarówno parametry fizykochemiczne, jak i biologiczne, w tym strukturę zespołów ryb. Dla rybactwa istotne jest prowadzenie odłowów kontrolnych, analiz struktury wiekowej i gatunkowej populacji, ocena warunków tarliskowych oraz obserwacja dynamiki pojawu narybku.
Uzyskane informacje pozwalają na szybkie wykrywanie niekorzystnych trendów, takich jak spadek udziału wrażliwych gatunków, gwałtowny rozwój gatunków obcych lub rosnące ryzyko przyduch. Monitoring jakości wód umożliwia natomiast ocenę skuteczności działań ochronnych, takich jak modernizacja oczyszczalni, ograniczanie spływu biogenów z rolnictwa czy renaturyzacja cieków.
Zarządzanie presją połowową i strukturą ichtiofauny
Jednym z kluczowych narzędzi ochrony wód w sensie rybackim jest regulacja presji połowowej. Obejmuje ona ustalanie limitów połowowych, wprowadzanie okresów ochronnych, wymiarów i liczby sztuk przeznaczonych do zabrania, a także wyznaczanie stref lub zbiorników wyłączonych z eksploatacji dla celów restytucyjnych. Działania te pozwalają utrzymać populacje ryb na poziomie umożliwiającym naturalne odnawianie się zasobów.
Równocześnie konieczne jest aktywne kształtowanie struktury gatunkowej i wielkościowej ichtiofauny, szczególnie w zbiornikach silnie przekształconych przez człowieka. Polega to m.in. na kontrolowanych odłowach gatunków nadmiernie eksploatujących zasoby pokarmowe, wprowadzaniu gatunków drapieżnych w celu ograniczenia drobnicy, a także na racjonalnym zarybianiu odpowiednio dobranym materiałem zarybieniowym z uwzględnieniem lokalnych warunków środowiskowych.
Zarybienia i restytucja gatunków
Zarybienia stanowią jedno z najbardziej rozpoznawalnych narzędzi gospodarki rybackiej. Z punktu widzenia ochrony wód ich głównym celem jest odtwarzanie lub wzmacnianie populacji gatunków rodzimych, szczególnie tam, gdzie warunki środowiskowe uległy trwałemu pogorszeniu lub gdzie doszło do przerwania naturalnych szlaków migracyjnych.
Restytucja gatunków, np. ryb wędrownych, wymaga jednak nie tylko wprowadzania materiału zarybieniowego do wód, ale także równoległego usuwania barier migracyjnych, poprawy jakości wody i ochrony kluczowych siedlisk, w tym tarlisk. W przeciwnym razie zarybienia mogą pełnić jedynie funkcję krótkotrwałego wsparcia, nie prowadząc do trwałego odtworzenia populacji. Odpowiedzialne zarybienia muszą również uwzględniać ryzyko genetycznej degradacji populacji oraz konkurencji między rodzimymi a introdukowanymi formami.
Ochrona siedlisk i renaturyzacja
Coraz większą rolę w ochronie wód odgrywają działania ukierunkowane na poprawę struktury siedliskowej zbiorników i cieków. Obejmują one m.in. renaturyzację brzegów, odtwarzanie strefy roślinności przybrzeżnej, tworzenie zatok tarliskowych, odsypywanie łach żwirowych, przywracanie połączeń z starorzeczami i terenami zalewowymi.
Tego rodzaju działania poprawiają warunki do rozrodu, zapewniają schronienie narybkowi oraz zwiększają różnorodność nisz ekologicznych, co przekłada się na stabilniejszą strukturę ichtiofauny. W zbiornikach zaporowych i jeziorach istotne jest również przeciwdziałanie erozji brzegów, aby ograniczyć zamulanie stref litoralu. Renaturyzacja, choć często kosztowna i czasochłonna, przynosi długofalowe efekty zarówno dla rybactwa, jak i dla ogólnej jakości wód.
Rola użytkowników rybackich i wędkarzy w ochronie wód
Użytkownik rybacki jako zarządca ekosystemu wodnego
Użytkownicy rybaccy wód – gospodarstwa rybackie, przedsiębiorstwa, organizacje – pełnią funkcję zarządców określonych obwodów rybackich. Odpowiadają nie tylko za ekonomiczny wynik swojej działalności, ale również za stan środowiska wodnego, na którym ta działalność jest oparta. Ochrona wód staje się zatem integralną częścią profesjonalnego zarządzania zasobami rybackimi.
W praktyce oznacza to konieczność uwzględniania w planach gospodarczych przewidywanych zmian hydrologicznych, jakościowych i biologicznych, a także współpracy z innymi użytkownikami zlewni – rolnikami, samorządami, przedsiębiorstwami komunalnymi. Użytkownik rybacki często pełni rolę inicjatora projektów renaturyzacyjnych, partnera w programach rewitalizacji rzek i jezior oraz dostarczyciela danych do monitoringu wód.
Organizacje wędkarskie i społeczny nadzór nad wodami
Organizacje wędkarskie, choć nie zawsze są formalnymi użytkownikami rybackimi, odgrywają bardzo istotną rolę w ochronie wód. Ich członkowie obecni są nad wodą przez cały rok, co umożliwia szybkie wykrywanie nielegalnych zrzutów ścieków, kłusownictwa, awarii przemysłowych czy zjawisk przyduchy. Zgłoszenia wędkarzy bywają pierwszym sygnałem, że w danym akwenie dzieje się coś niepokojącego.
Dodatkowo, organizacje te angażują się w prace społeczne: sprzątanie brzegów, odmulanie przepustów, tworzenie małej infrastruktury brzegowej zgodnej z wymaganiami ochrony przyrody. Edukacja wędkarska, obejmująca zasady etyki i odpowiedzialnego korzystania z wód, przyczynia się do zmniejszenia presji antropogenicznej na siedliska wodne, w tym do ograniczania zaśmiecania, niszczenia roślinności i płoszenia zwierząt.
Edukacja, świadomość ekologiczna i dobre praktyki
Ochrona wód wymaga zaangażowania nie tylko instytucji publicznych i użytkowników profesjonalnych, ale również pojedynczych osób korzystających z zasobów wodnych. Rozwijanie świadomości ekologicznej, w tym znajomości podstawowych zależności w ekosystemach wodnych, sprzyja większej akceptacji działań ochronnych, takich jak strefy buforowe, ograniczenia w zabudowie brzegów czy regulacje dotyczące korzystania ze sprzętu pływającego.
Dobre praktyki, takie jak ograniczanie użycia nawozów i środków ochrony roślin w pobliżu cieków, prawidłowe odprowadzanie ścieków z posesji, unikanie mycia pojazdów nad wodą czy zbieranie odpadów po wędkowaniu, mają bezpośredni wpływ na stan wód. Współczesna ochrona wód w ujęciu rybackim opiera się więc w dużej mierze na koordynacji działań wielu podmiotów i budowaniu wspólnej odpowiedzialności za kondycję ekosystemów wodnych.
Perspektywy rozwoju ochrony wód w rybactwie
Nowe technologie i narzędzia diagnostyczne
Postęp technologiczny przynosi coraz bardziej zaawansowane narzędzia diagnostyczne, które mogą wspierać ochronę wód. Należą do nich systemy teledetekcji satelitarnej pozwalające na ocenę zakwitów glonów, zmętnienia czy zmian użytkowania zlewni, jak również automatyczne stacje pomiarowe monitorujące w czasie rzeczywistym parametry jakości wód. W rybactwie coraz częściej wykorzystuje się także nowoczesne metody oznaczania obecności gatunków ryb, takie jak analiza DNA środowiskowego.
Rozwój tych technologii umożliwia wczesne wykrywanie zagrożeń i szybsze reagowanie na nie. Integracja danych hydrologicznych, meteorologicznych i biologicznych w ramach systemów informatycznych wspomaga podejmowanie decyzji dotyczących gospodarowania wodami i zasobami rybackimi. Ochrona wód zyskuje w ten sposób solidniejsze podstawy naukowe i operacyjne.
Integracja polityki wodnej, rybackiej i przyrodniczej
Coraz wyraźniej dostrzegana jest konieczność łączenia celów polityki wodnej, rybackiej oraz ochrony przyrody. Wspólne planowanie w skali całej zlewni pozwala na lepsze zharmonizowanie inwestycji hydrotechnicznych, działań rolniczych, potrzeb energetyki i wymogów ekologicznych. Rybactwo może pełnić rolę łącznika między tymi sferami, gdyż jest silnie zależne od jakości i ilości wody, a zarazem gospodaruje zasobami żywymi.
Przykładem takiej integracji są programy odbudowy ciągłości ekologicznej rzek, w których budowa przepławek i likwidacja barier migracyjnych służy jednocześnie celom ochrony przyrody, rozwoju rybactwa i poprawy warunków hydrologicznych. Podobnie, wdrażanie retencji krajobrazowej i stref buforowych wpływa korzystnie zarówno na ograniczenie powodzi, jak i na zmniejszenie dopływu zanieczyszczeń do wód.
Zmiana podejścia: od ochrony punktowej do zarządzania ekosystemem
Tradycyjnie ochrona wód koncentrowała się na ograniczaniu konkretnych zanieczyszczeń lub regulowaniu pojedynczych elementów, np. parametrów chemicznych. Obecnie coraz większy nacisk kładzie się na podejście ekosystemowe, obejmujące pełne spektrum oddziaływań antropogenicznych w skali całej zlewni oraz uwzględniające mechanizmy samoregulacji ekosystemów wodnych.
Dla rybactwa oznacza to odejście od prostych rozwiązań, takich jak intensywne zarybienia bez poprawy warunków siedliskowych, na rzecz kompleksowych programów obejmujących renaturyzację, zmianę praktyk rolniczych, kontrolę gatunków obcych, regulację presji rekreacyjnej i rozwój zielonej infrastruktury. Ochrona wód staje się w tym ujęciu procesem ciągłym, wymagającym koordynacji między wieloma sektorami i oparcia na aktualnej wiedzy naukowej.
FAQ – najczęściej zadawane pytania dotyczące ochrony wód w rybactwie
Czym różni się ochrona wód w ujęciu rybackim od ogólnej ochrony środowiska wodnego?
Ochrona wód w ujęciu rybackim koncentruje się na takich działaniach, które zapewniają trwałe warunki do życia i rozrodu ryb oraz innych organizmów wodnych kluczowych dla gospodarki rybackiej. Uwzględnia zatem nie tylko parametry chemiczne, ale też strukturę ichtiofauny, dostępność tarlisk, ciągłość ekologiczna cieków czy presję połowową. Ogólna ochrona środowiska wodnego nastawiona jest szerzej na wszystkie aspekty ekosystemu i często nie odnosi się bezpośrednio do wymogów produkcji rybackiej. W praktyce obie te perspektywy uzupełniają się i powinny być ze sobą zintegrowane.
Dlaczego zarybienia nie zawsze są skuteczną formą ochrony wód i ryb?
Zarybienia mogą poprawić stan populacji ryb tylko wtedy, gdy środowisko wodne zapewnia odpowiednie warunki do ich przeżycia i rozrodu. Jeżeli jakość wody jest zła, brakuje tarlisk, a koryta rzek są przegrodzone, wpuszczanie kolejnych narybków przynosi krótkotrwały efekt i nie prowadzi do trwałej odbudowy zasobów. Dodatkowo nadmierne lub źle zaplanowane zarybienia mogą zaburzyć równowagę ekosystemu, powodując np. konkurencję między gatunkami lub ubożenie puli genowej populacji. Dlatego zarybienia powinny być zawsze elementem szerszej strategii ochrony wód obejmującej także poprawę siedlisk, ograniczanie zanieczyszczeń i regulację presji połowowej.
Jakie działania może podjąć pojedynczy wędkarz, aby realnie wspierać ochronę wód?
Wędkarz ma większy wpływ na stan wód, niż często zakłada. Po pierwsze, może przestrzegać regulaminów i zasad etycznych: nie zabierać ryb poniżej wymiaru, szanować okresy ochronne, ograniczać presję na wrażliwe łowiska. Po drugie, powinien dbać o porządek nad wodą, zabierać ze sobą odpady i reagować na zaśmiecanie. Po trzecie, może zgłaszać odpowiednim służbom niepokojące zjawiska, takie jak śnięcia ryb, zrzuty ścieków czy kłusownictwo. Udział w akcjach sprzątania, nasadzeń roślinności brzegowej czy prac renaturyzacyjnych organizowanych przez koła wędkarskie również ma wymierny efekt dla ochrony wód.
Czy intensywna hodowla ryb w stawach zawsze szkodzi jakości wód?
Intensywna hodowla ryb może wiązać się z ryzykiem pogorszenia jakości wód, na przykład przez wzrost zawartości biogenów czy substancji organicznej, jednak nie jest to proces nieuchronny. Wiele zależy od stosowanych technologii, obsady stawów, jakości pasz, sposobu gospodarowania nawozami oraz zarządzania obiegiem wody. Odpowiedzialna hodowla uwzględnia konieczność okresowego odmulania, stosowania stref buforowych oraz właściwego odprowadzania wód poprodukcyjnych. Dobrze zaplanowana produkcja stawowa może funkcjonować w zgodzie z zasadami ochrony wód, a w niektórych przypadkach nawet pełnić funkcje retencyjne i przyrodnicze w krajobrazie rolniczym.
W jaki sposób zmiany klimatyczne wpływają na potrzebę ochrony wód w rybactwie?
Zmiany klimatyczne nasilają zagrożenia dla wód, które bezpośrednio uderzają w rybactwo. Wydłużające się okresy suszy i fale upałów prowadzą do obniżania stanów wód i deficytów tlenowych, co osłabia kondycję ryb i zwiększa ryzyko przyduch. Gwałtowne opady sprzyjają spływowi zanieczyszczeń z pól i miast, a ekstremalne zjawiska hydrologiczne uszkadzają infrastrukturę i siedliska. Wymusza to rozwijanie działań adaptacyjnych: zwiększanie retencji, renaturyzację cieków, lepsze zarządzanie poborem wody oraz dobór gatunków i form gospodarowania bardziej odpornych na wahania warunków. Ochrona wód staje się zatem kluczowym elementem strategii przystosowania rybactwa do nowych realiów klimatycznych.
