Łowienie ryb na terenach objętych monitoringiem miejskim rodzi sporo pytań prawnych i praktycznych. Wędkarze zastanawiają się, czy obecność kamer zmienia ich obowiązki, jakie nagrania mogą być wykorzystane jako dowód w razie kontroli oraz czy miejskie regulaminy mogą dodatkowo ograniczyć możliwość wędkowania. Poniższy tekst omawia najważniejsze kwestie związane z przepisami, ochroną prywatności, odpowiedzialnością prawną oraz praktycznymi aspektami łowienia na takich akwenach.

Podstawy prawne wędkowania na terenach miejskich objętych monitoringiem

Monitoring miejski nie tworzy odrębnego, specjalnego reżimu prawnego dla wędkarzy, ale w praktyce istotnie wpływa na sposób egzekwowania przepisów. Łowiąc na zbiornikach w granicach miasta, musisz brać pod uwagę jednocześnie kilka poziomów regulacji: prawo powszechnie obowiązujące, przepisy związków wędkarskich oraz lokalne regulaminy gminy lub zarządcy terenu.

Prawo powszechne: ustawy i kodeksy

Do najważniejszych aktów prawnych, które dotyczą wędkarza na terenie miejskim, należą w szczególności:

• ustawa – Prawo wodne (zasady korzystania z wód, dostęp do linii brzegowej),
• ustawa o rybactwie śródlądowym (połowy, amatorski połów ryb, wymogi formalne, kary),
• kodeks wykroczeń i kodeks karny (np. kłusownictwo),
• ustawa o ochronie przyrody (obszary chronione, rezerwaty, parki krajobrazowe),
• ustawa o samorządzie gminnym (kompetencje rady gminy/miasta do stanowienia regulaminów porządkowych).

Żaden z tych aktów nie zakazuje wprost łowienia na obszarach objętych kamerami. Monitoring jest raczej narzędziem kontrolnym dla służb – może ułatwić wykrywanie naruszeń (np. łowienie bez uprawnień, przekraczanie limitów, śmiecenie, spożywanie alkoholu w miejscu objętym zakazem).

Regulaminy związków wędkarskich i użytkowników rybackich

Jeżeli danym akwenem zarządza związek wędkarski lub inny użytkownik rybacki, zastosowanie mają jego wewnętrzne przepisy – np. regulamin amatorskiego połowu ryb. To tam znajdziesz szczegółowe zasady: dozwolone metody połowu, okresy i wymiary ochronne, limity dobowych połowów, wymagane zezwolenia. Monitoring nie zmienia treści tych regulaminów, ale może pomóc w ich egzekwowaniu. Operator lub strażnicy mogą na podstawie nagrań weryfikować, czy faktycznie stosujesz się do przepisów – np. czy łowisz w dozwolonym sektorze, czy nie używasz zabronionych przynęt albo ilości wędek większej niż dopuszczalna.

Regulaminy miejskie i zarządcy terenu

Na wielu miejskich akwenach funkcjonują dodatkowe regulaminy, ustanawiane przez gminę, zarząd zieleni miejskiej, OSiR czy innego administratora. Mogą one:

• określać dozwolone godziny przebywania nad wodą,
• wprowadzać zakaz łowienia nocą,
• ograniczać miejsca, z których wolno łowić (np. tylko z wyznaczonych pomostów),
• wprowadzać zakazy związane z bezpieczeństwem (np. zakaz wchodzenia na lód),
• regulować porządek – zakaz grillowania, spożywania alkoholu, hałasowania.

Monitoring miejski bywa instalowany właśnie po to, aby taki regulamin skutecznie egzekwować. W praktyce oznacza to, że wykroczenia porządkowe, które często uchodziły płazem w miejscach nieobjętych kamerami, w rejonie monitorowanym mogą szybciej skutkować interwencją straży miejskiej czy policji.

Monitoring a prawo do prywatności i wizerunku wędkarza

Wielu wędkarzy zastanawia się, czy kamery nie naruszają ich prywatności – w szczególności, czy można ich nagrywać bez zgody oraz czy nagrania mogą być bezkarnie rozpowszechniane. To zagadnienie wiąże się z ochroną danych osobowych, prawem do wizerunku oraz zakresem dopuszczalnej ingerencji gminy w życie obywateli.

Legalność monitoringu miejskiego

Monitoring miejski – aby był legalny – musi być stosowany w określonych celach, najczęściej związanych z bezpieczeństwem i porządkiem publicznym. Zwykle jest to:

• zapobieganie przestępczości i wykroczeniom,
• ochrona mienia gminy,
• kontrola porządku w miejscach publicznych,
• wspieranie pracy służb (policja, straż miejska).

Miejsce objęte monitoringiem powinno być odpowiednio oznaczone, zazwyczaj poprzez tablice z piktogramem kamery i informacją o nagrywaniu. Jako wędkarz masz prawo wiedzieć, że jesteś nagrywany, i masz prawo do informacji o administratorze danych oraz czasie przechowywania nagrań. W praktyce takie informacje mogą znajdować się w regulaminie obiektu, na stronie internetowej gminy lub w BIP.

Monitoring a RODO i dane osobowe wędkarza

Jeżeli na nagraniach z monitoringu możliwe jest zidentyfikowanie osoby (np. po twarzy, charakterystycznym ubraniu, numerach rejestracyjnych samochodu), mamy do czynienia z danymi osobowymi. W takim przypadku ogromne znaczenie mają przepisy o ochronie danych osobowych. Administrator (np. miasto) musi zapewnić:

• określony, zgodny z prawem cel nagrywania,
• minimalizację zakresu nagrań,
• ograniczony czas przechowywania (zwykle od kilkunastu do kilkudziesięciu dni),
• zabezpieczenie dostępu do nagrań (tylko upoważnione osoby),
• prawo osoby nagranej do dostępu do swoich danych w granicach przewidzianych ustawą.

Jako wędkarz możesz więc domagać się informacji, kto jest administratorem nagrań i w jakim celu je wykorzystuje. Jednocześnie musisz mieć świadomość, że nagrania mogą być przekazywane uprawnionym służbom (np. policji, straży miejskiej) w związku z postępowaniami dotyczącymi wykroczeń lub przestępstw.

Rozpowszechnianie nagrań z wędkarzem

Inna kwestia to rozpowszechnianie nagrań, na których znajduje się wędkarz. Co do zasady, publikowanie wizerunku osoby bez jej zgody może naruszać jej dobra osobiste. Wyjątki dotyczą m.in.:

• osób pełniących funkcje publiczne podczas wykonywania obowiązków,
• sytuacji, gdy osoba stanowi jedynie szczegół większej całości (np. tłum na promenadzie),
• zdjęć i nagrań związanych z interesem publicznym, sensownie ograniczonym i proporcjonalnym.

Jeżeli na przykład fragment monitoringu z wędkarzem, który łamie regulamin, zostanie opublikowany w internecie w sposób pozwalający na identyfikację, wędkarz może rozważać kroki prawne z tytułu naruszenia dóbr osobistych, o ile publikacja wykracza poza dozwolony cel informacyjny i nie jest wynikiem działań uprawnionych służb. Dlatego najczęściej nagrania z monitoringu nie są ujawniane publicznie, lecz służą wyłącznie jako materiał dowodowy w postępowaniach.

Monitoring jako narzędzie kontroli wędkarza – praktyczne konsekwencje

Kamery instalowane nad wodą nie zmieniają katalogu obowiązków wędkarza, ale mogą wpływać na to, jak realnie wygląda kontrola. W miejscach bez monitoringu wiele drobnych naruszeń bywa trudnych do udowodnienia; w rejonie kamer szansa na wykrycie i ukaranie zdecydowanie rośnie.

Wykrywanie łowienia bez wymaganych uprawnień

Jednym z najczęstszych problemów jest wędkowanie bez karty wędkarskiej lub bez ważnego zezwolenia od użytkownika rybackiego. W praktyce kontrola wymaga osobistego podejścia strażnika do wędkarza. Monitoring jednak ułatwia:

• namierzenie osób regularnie łowiących w danym miejscu,
• identyfikację sytuacji budzących podejrzenia (np. wędkowanie nocą mimo zakazu),
• skierowanie na miejsce patroli straży rybackiej, miejskiej czy policji.

Nagranie może też posłużyć jako materiał uzupełniający podczas interwencji – np. gdy wędkarz próbuje ukryć liczbę złowionych ryb lub zmienia wersję wydarzeń. W sytuacjach spornych kamera staje się ważnym narzędziem dowodowym.

Kontrola zgodności z regulaminem i ochrony ryb

Monitoring pozwala także lepiej pilnować przestrzegania przepisów chroniących ryby i środowisko. Kamery mogą ujawnić m.in.:

• zabieranie ryb poniżej wymiaru ochronnego,
• przekraczanie dopuszczalnych limitów dobowych,
• połów w strefach objętych zakazem (np. tarliska, pomosty techniczne),
• łowienie z większej liczby wędek niż dozwolona,
• niewłaściwe obchodzenie się z rybą w łowiskach typu złów i wypuść.

Dzięki kamerom służby mogą łatwiej udowodnić ciąg zdarzeń – np. że dana osoba rzeczywiście kilkukrotnie odkładała ryby do siatki, przekraczając limit. Monitoring umożliwia też śledzenie zachowań grupowych (np. jedna osoba formalnie posiada kartę wędkarską i zezwolenie, a w praktyce poławia kilku znajomych pod jej „osłoną”).

Przeciwdziałanie śmieceniu i niszczeniu infrastruktury

Tereny miejskie nad wodą są często narażone na zaśmiecanie, dewastację ławek, pomostów, znaków i koszy. Niekiedy autorami takich zachowań bywają osoby przebywające nad wodą na dłużej – w tym też wędkarze, choć nie jest to regułą. Monitoring pozwala służbom:

• identyfikować sprawców pozostawiania odpadów po wędkowaniu,
• reagować na palenie ognisk w miejscach do tego nieprzeznaczonych,
• wyciągać konsekwencje za niszczenie mienia publicznego,
• utrzymywać porządek na terenach intensywnie uczęszczanych.

W dłuższej perspektywie może to poprawić jakość łowiska, bo mniej śmieci i dewastacji oznacza lepszą opinię miejsca w oczach władz miasta. To z kolei zwiększa szanse na inwestycje w infrastrukturę dla wędkarzy – pomosty, ławki, kosze, oświetlenie czy dodatkowe zarybienia.

Bezpieczeństwo osobiste wędkarza

Monitoring miejski nie jest wymierzony wyłącznie w osoby łamiące przepisy. Może też realnie zwiększać bezpieczeństwo samych wędkarzy. Kamery pomagają w szybszej reakcji służb w przypadku:

• napadu lub agresywnego zachowania innych osób,
• nieszczęśliwego wypadku nad wodą,
• utonięcia lub zasłabnięcia,
• kradzieży sprzętu wędkarskiego czy pojazdu.

Wędkarz przebywający samotnie nad miejskim zbiornikiem po zmroku lub o świcie może czuć się pewniej, wiedząc, że teren jest obserwowany, a nagrania mogą pomóc w ustaleniu sprawców ewentualnych przestępstw. W niektórych miastach centrum monitoringu ma bezpośrednie połączenie ze strażą miejską, co przyspiesza reakcję na niepokojące zdarzenia.

Specyfika łowienia na monitorowanych akwenach miejskich

Choć formalnie przepisy wędkarskie są takie same jak gdzie indziej, realia łowienia w mieście, pod okiem kamer, różnią się od wędkowania na odludnym jeziorze. Warto zwrócić uwagę na kilka praktycznych aspektów, które wpływają na komfort i bezpieczeństwo wędkarza.

Widoczność i postrzeganie społecznie wędkarza

Na terenach miejskich wędkarz jest bardziej „na widoku” – nie tylko kamer, ale też innych użytkowników przestrzeni publicznej: spacerowiczów, biegaczy, rowerzystów, rodzin z dziećmi. To sprawia, że każde zachowanie odstające od normy jest szybciej dostrzegane i komentowane. Dotyczy to zarówno zachowań negatywnych (np. śmiecenie, spożywanie alkoholu w miejscu objętym zakazem), jak i sytuacji niejednoznacznych (np. trzymanie ryb w siatce w łowisku, gdzie część bywalców jest zwolennikami zasady „złów i wypuść”). Monitoring nie tylko rejestruje zdarzenia, lecz także może być argumentem dla osób zgłaszających interwencje – łatwiej jest wtedy wezwać służby, powołując się na możliwy zapis z kamery.

Interwencje służb porządkowych

Na monitorowanych terenach miejskich służby – straż miejska, czasem policja – bywają bardziej aktywne. W praktyce możesz częściej spotykać się z kontrolą dokumentów, pytaniami o zezwolenie i o stosowanie się do regulaminu. Warto mieć przy sobie:

• kartę wędkarską (o ile przepisy wymagają jej posiadania),
• aktualne zezwolenie na połów na danym akwenie,
• dowód osobisty lub inny dokument tożsamości,
• wiedzę o lokalnym regulaminie (np. wydruk lub zdjęcie regulaminu).

Przygotowanie się na kontrolę pozwala uniknąć nieporozumień, a obecność kamer zwykle sprawia, że interwencje są bardziej sformalizowane i udokumentowane. Z jednej strony może to oznaczać mniejszą „pobłażliwość” dla drobnych naruszeń, z drugiej – zwiększa ochronę przed bezpodstawnymi oskarżeniami.

Łowienie nocą a monitoring

Noce nad wodą w mieście to temat szczególnie wrażliwy. W wielu lokalnych regulaminach pojawiają się ograniczenia godzinowe, a monitoring bywa narzędziem do ich egzekwowania. Nawet jeżeli wędkarstwo nocne nie jest zabronione, kamery umożliwiają lepsze śledzenie tego, co dzieje się nad wodą po zmroku. Służby mogą reagować na:

• gromadzenie się większych grup osób,
• hałas zakłócający spokój okolicznych mieszkańców,
• spożywanie alkoholu i zakłócanie porządku.

Dla wędkarza oznacza to konieczność szczególnie wyważonego zachowania – zwłaszcza gdy łowi w towarzystwie i planuje spędzić nad wodą całą noc. Warto zawczasu upewnić się, czy dany akwen nie ma w regulaminie ograniczeń nocnych, a także stosować się do ogólnych zasad ciszy nocnej i porządku publicznego.

Jak przygotować się do legalnego wędkowania na monitorowanym terenie

Jeśli planujesz regularnie łowić na akwenie miejskim objętym monitoringiem, dobrze jest podejść do tematu systemowo. Dzięki temu nie tylko unikniesz problemów z prawem, ale również poprawisz swój komfort psychiczny – świadomość, że działasz legalnie, ułatwia skupienie się na samym wędkowaniu.

Sprawdzenie statusu prawnego akwenu

Pierwszym krokiem jest ustalenie, kto jest właścicielem lub zarządcą zbiornika i kto pełni funkcję użytkownika rybackiego. Informacje te można zazwyczaj znaleźć:

• w urzędzie miasta lub gminy,
• na tablicach informacyjnych przy akwenie,
• na stronie internetowej lokalnego związku wędkarskiego,
• w uchwałach rady gminy (opisujących zasady korzystania z terenu).

Od statusu akwenu zależy, czy potrzebujesz odrębnego zezwolenia (oprócz karty wędkarskiej), a także jakie szczegółowe zasady obowiązują na danym łowisku. Na miejskich stawach rekreacyjnych regulamin bywa zupełnie inny niż na dużej rzece przepływającej przez miasto.

Poznanie lokalnego regulaminu i oznakowania

W kolejnym etapie dokładnie zapoznaj się z regulaminem obiektu. Zwróć uwagę na:

• godziny, w których wolno przebywać nad wodą,
• ewentualne zakazy nocnego łowienia,
• miejsce, z którego można łowić (brzeg, pomost, strefy zakazane),
• ograniczenia dotyczące metod połowu (np. zakaz łowienia z łodzi),
• zasady porządkowe (alkohol, ogniska, grillowanie, muzyka).

Na terenie objętym monitoringiem informacje te mogą być szczególnie skrupulatnie sprawdzane. Brak świadomości regulaminu nie jest usprawiedliwieniem – przyjmuje się, że wchodząc na teren oznakowany, akceptujesz jego postanowienia.

Przygotowanie dokumentów i sprzętu

Oprócz dokumentów warto zwrócić uwagę na to, aby posiadany sprzęt i wyposażenie ułatwiały przestrzeganie przepisów:

• miarka do sprawdzania wymiarów ryb,
• siatka lub wypychacz dozowolony regulaminem,
• środki do utrzymania porządku (worek na śmieci),
• odpowiednie oświetlenie (jeśli łowienie nocne jest dopuszczone),
• zapasowe dokumenty w formie kserokopii lub zdjęć w telefonie (tam, gdzie jest to akceptowane).

W razie kontroli, zwłaszcza gdy jej przebieg jest częściowo rejestrowany przez monitoring, dobrze jest pokazać, że dbasz o przestrzeganie prawa i środowiska – to ułatwia komunikację ze służbami i innymi użytkownikami terenu.

Świadome korzystanie z przestrzeni publicznej

Wędkarz na monitorowanym terenie powinien pamiętać, że korzysta z przestrzeni wspólnej z innymi mieszkańcami. Z tego wynikają pewne obowiązki, nie tylko formalne, ale też oparte na zasadach współżycia społecznego. W praktyce oznacza to m.in.:

• ustępowanie miejsca na ścieżkach, pomostach i schodkach prowadzących do wody,
• unikanie blokowania przejścia rozstawionymi wędkami, krzesłami, wiadrami,
• ograniczanie hałasu, szczególnie wieczorem i rano,
• reagowanie na konflikty w sposób spokojny i rzeczowy.

Monitoring może rejestrować nie tylko zdarzenia czysto wędkarskie, ale też sytuacje konfliktowe z innymi użytkownikami przestrzeni. Dbanie o kulturę osobistą i spokojne reagowanie na uwagi bywa w takich realiach najskuteczniejszą „tarczą” przed problemami.

Najczęstsze dylematy i mity dotyczące łowienia na monitoringu

W środowisku wędkarskim krąży wiele opowieści o łowieniu na terenach z kamerami – od opowieści o rzekomo nielegalnym filmowaniu po przekonanie, że „nikt nie ma prawa użyć nagrania przeciwko wędkarzowi”. Warto uporządkować kilka najczęściej powtarzanych kwestii.

Czy kamery mogą nagrywać dźwięk?

Technicznie wiele systemów monitoringu ma możliwość rejestracji dźwięku, jednak w praktyce w przestrzeni publicznej często się od tego odchodzi lub stosuje rozwiązania ograniczające tę funkcję, ponieważ nagrywanie rozmów budzi jeszcze większe wątpliwości w kontekście prywatności i ochrony danych. Jeżeli dźwięk jest rejestrowany, powinno to być szczególnie jasno oznaczone. Dla wędkarza oznacza to, że nie powinien zakładać pełnej „poufności” prowadzonych rozmów, ale też nie ma podstaw, by traktować monitoring jako formę stałego podsłuchu.

Czy monitoring może służyć tylko do spraw karnych?

Często można usłyszeć tezę, że nagrania z kamer można wykorzystać wyłącznie przy poważnych przestępstwach. W rzeczywistości monitoring jest narzędziem uniwersalnym – nagrania mogą służyć zarówno w dochodzeniach karnych, jak i w sprawach o wykroczenia, a także w postępowaniach administracyjnych, jeżeli przepisy na to pozwalają. Oznacza to, że np. uchybienia regulaminowi łowiska, zakłócanie porządku czy śmiecenie również mogą być rozpatrywane w oparciu o zapis z kamer.

Czy nagranie z monitoringu zawsze jest „niepodważalnym” dowodem?

Choć nagrania wideo bywają bardzo przekonujące, nie są dowodem absolutnym. Mogą pojawiać się wątpliwości co do jakości obrazu, możliwości rozpoznania osoby, ciągłości nagrania czy prawidłowości jego zabezpieczenia. W postępowaniu wyjaśniającym można kwestionować interpretację tego, co widać na nagraniu, wskazywać na brak kontekstu, a nawet wnosić o powołanie biegłego z zakresu analizy obrazu. W praktyce jednak przy czytelnych, dobrej jakości nagraniach służby i sądy przywiązują do nich dużą wagę.

Czy wędkarz może domagać się usunięcia nagrania z jego udziałem?

Na gruncie przepisów o ochronie danych osobowych co do zasady osoba nagrana ma prawo do bycia zapomnianą, ale prawo to nie jest bezwzględne. Administrator może odmówić usunięcia materiału, jeśli jego przechowywanie jest niezbędne do realizacji celów ustawowych, np. bezpieczeństwa, dochodzenia roszczeń, prowadzenia postępowań. Nagrania z monitoringu publicznego z reguły i tak kasują się automatycznie po upływie określonego czasu, chyba że wcześniej zostaną zabezpieczone w związku z konkretną sprawą.

Czy fakt istnienia kamer zwalnia z konieczności osobistych kontroli straży rybackiej?

Monitoring jest tylko narzędziem wspierającym, a nie zastępującym tradycyjne kontrole. Wielu naruszeń nie da się stwierdzić wyłącznie na podstawie obrazu – np. sprawdzenia wymiaru ryby, ważenia złowionych okazów, przeglądu zawartości siatki, weryfikacji przynęt czy sprawdzenia dokumentów. Dlatego też kombinuje się często oba podejścia: obserwację z kamer i bezpośrednie patrole. Dla odpowiedzialnego wędkarza jest to w gruncie rzeczy korzystne, bo podnosi poziom ładu nad wodą.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy samo łowienie na terenie objętym monitoringiem jest legalne?

Tak, samo łowienie na terenie objętym monitoringiem jest legalne, o ile spełniasz wszystkie typowe wymogi: posiadasz kartę wędkarską (jeśli jest wymagana), ważne zezwolenie użytkownika rybackiego oraz przestrzegasz regulaminu danego łowiska i przepisów porządkowych gminy. Obecność kamer nie tworzy nowych zakazów, ale ułatwia służbom wykrywanie naruszeń. W praktyce oznacza to, że możesz być częściej kontrolowany, a nagrania mogą zostać użyte jako dowód, jeśli złamiesz przepisy lub regulamin.

Czy straż miejska może ukarać mnie na podstawie samego nagrania z kamery?

Straż miejska może wykorzystać zapis z monitoringu jako dowód w sprawie o wykroczenie, np. śmiecenie czy łamanie regulaminu terenu. W wielu przypadkach nagranie bywa łączone z innymi dowodami – np. zeznaniami funkcjonariuszy, notatką służbową czy danymi z systemu. Zdarza się, że na podstawie nagrania straż ustala tożsamość sprawcy i wzywa go do stawienia się w celu złożenia wyjaśnień. Nie oznacza to jednak, że każde ujęcie automatycznie kończy się mandatem; istotne są okoliczności zdarzenia i możliwość jednoznacznej identyfikacji osoby.

Czy mogę odmówić okazania dokumentów wędkarza, gdy jestem nagrywany?

Nie, samo nagrywanie nie uprawnia do odmowy okazania dokumentów. Jeżeli do kontroli podchodzi uprawniony funkcjonariusz lub strażnik (np. straży rybackiej, miejskiej, policji) i żąda okazania karty wędkarskiej, zezwolenia oraz dokumentu tożsamości, masz obowiązek się do tego zastosować. Monitoring miejski może jedynie rejestrować przebieg takiej kontroli, ale nie zmienia twoich obowiązków. Odmowa współpracy może zostać potraktowana jako dodatkowe wykroczenie i utrudnić twoją sytuację prawną.

Czy władze miasta mogą dowolnie instalować kamery przy każdym zbiorniku?

Władze miasta mają prawo instalować monitoring w miejscach publicznych, ale muszą robić to w ramach określonych przepisami, m.in. ustawy o samorządzie gminnym i przepisów o ochronie danych osobowych. Kamery powinny służyć konkretnym, uzasadnionym celom, takim jak bezpieczeństwo czy porządek publiczny. Dodatkowo teren musi być odpowiednio oznaczony jako monitorowany. Nie jest dopuszczalne prowadzenie monitoringu w sposób ukryty czy nadmiernie ingerujący w prywatność, np. skierowanie kamer na okna mieszkań, jeśli nie ma ku temu podstaw.

Czy na monitorowanym łowisku łatwiej udowodnić moją niewinność w razie sporu?

Tak, monitoring może działać również na korzyść wędkarza. Jeśli zostaniesz niesłusznie oskarżony o złamanie regulaminu czy spowodowanie szkody, nagranie z kamer może potwierdzić twoją wersję wydarzeń – na przykład wykazać, że nie byłeś obecny w danym miejscu lub że zachowywałeś się zgodnie z przepisami. W praktyce jednak dostęp do nagrania wymaga zwykle formalnego wniosku, a jego udostępnienie zależy od przepisów o ochronie danych oraz celu, w jakim monitoring został zainstalowany. Dlatego warto znać swoje prawa i w razie potrzeby powoływać się na możliwość istnienia takiego zapisu.