Łowienie na spławik w rzece to jedna z najbardziej finezyjnych technik wędkarstwa, łącząca cierpliwość, precyzję i umiejętność czytania wody. Kontrola przepływu zestawu decyduje o tym, czy przynęta będzie prezentowana rybom naturalnie, czy też zostanie natychmiast zignorowana. W rzece każdy szczegół – od doboru spławika, przez obciążenie, po sposób prowadzenia zestawu – wpływa na efektywność połowu. Zrozumienie dynamiki nurtu, roli hamowania zestawu oraz właściwego zanęcania pozwala nie tylko zwiększyć liczbę brań, ale też selektywnie łowić konkretne gatunki ryb na różnych typach rzek.

Specyfika łowienia na spławik w rzece i rola kontroli przepływu

Łowienie rzeczne różni się zasadniczo od łowienia na wodzie stojącej. W jeziorze przynęta zazwyczaj spoczywa nieruchomo lub porusza się minimalnie, natomiast w rzece jest nieustannie popychana przez nurt. Zadaniem wędkarza jest takie ustawienie i prowadzenie zestawu, aby przynęta płynęła jak najbardziej naturalnie, nie wzbudzając podejrzeń ryb.

Ryby rzeczne, takie jak płoć, kleń, jaź, certa czy brzana, wykorzystują nurt do zdobywania pokarmu. Ustawiają się w miejscach, gdzie woda przynosi im drobne organizmy, nasiona czy owady. Dlatego kluczowe jest, aby spławik i przynęta poruszały się z prędkością zbliżoną do prędkości niesionych przez nurt cząstek. Zestaw pędzący zbyt szybko lub, odwrotnie, nienaturalnie zatrzymywany, często zostaje przez ryby zignorowany.

Podstawowym pojęciem w łowieniu rzecznym jest właśnie kontrola przepływu. To ogół działań mających na celu regulację prędkości dryfu zestawu względem nurtu. Można ją osiągać zarówno odpowiednią techniką prowadzenia, jak i doborem sprzętu: kształtu i wyporności spławika, ilości i rozmieszczenia obciążenia, długości przyponu, a nawet średnicy żyłki.

W praktyce kontrola przepływu polega przede wszystkim na odpowiednim hamowaniu zestawu za pomocą kija, utrzymywaniu żyłki w lekkim napięciu oraz świadomym wykorzystaniu ukształtowania dna i różnic w prędkości nurtu na poszczególnych głębokościach. Te umiejętności pozwalają prowadzić przynętę tuż nad dnem lub nieco powyżej, z minimalnym unoszeniem mułu i maksymalnie naturalnym ruchem.

Metody połowu na spławik w rzece – od przepływanki po przytrzymanie

Klasyczna przepływanka – fundament rzecznych technik spławikowych

Przepływanka to podstawowa metoda połowu ze spławikiem w rzece. Polega na swobodnym spływaniu zestawu z nurtem na pewnym odcinku łowiska, przy jednoczesnej kontroli toru i prędkości jego ruchu. W jej klasycznym wydaniu spławik jest wypuszczany z prądem, a wędkarz, stojąc zwykle na brzegu lub platformie, stopniowo wysnuwa żyłkę z kołowrotka.

Kluczem do skutecznej przepływanki jest właściwe dopasowanie wędzisko–spławik–obciążenie do warunków panujących w łowisku. Na rzekach o wolnym i średnim uciągu sprawdza się dłuższe wędzisko odległościowe lub matchowe (4,2–4,5 m), zazwyczaj z kołowrotkiem o płytkiej szpuli i cienką żyłką główną. Spławiki używane do lekkiej przepływanki mają zwykle smukły kształt, z krótką antenką i dolnikiem, często w formie klasycznego pałeczki z balsy.

Obciążenie rozmieszcza się tak, aby środek ciężkości zestawu znajdował się stosunkowo nisko – powyżej przyponu, ale wystarczająco blisko, by przynęta szybko osiągała odpowiednią głębokość. Popularnym rozwiązaniem jest tzw. „drabinka śrucin” – kilka śrucin malejących ku dołowi. Pozwala to na uzyskanie delikatnego, lecz czytelnego opadania przynęty w dolnej fazie toru spływu.

W czasie przepływanki wędkarz utrzymuje kij nieco uniesiony, prowadząc go lekko w kierunku spławika. Żyłka powinna być cały czas w delikatnym napięciu, co pozwala na błyskawiczną reakcję na branie oraz minimalizuje wpływ bocznych prądów. Zbyt mocne trzymanie zestawu skutkuje zatrzymywaniem przynęty i jej nienaturalnym unoszeniem, z kolei pozostawienie zestawu bez kontroli prowadzi do „wyprzedzania” przynęty przez spławik.

Przytrzymanie – aktywna kontrola przepływu i selekcja gatunków

Metoda przytrzymania jest rozwinięciem przepływanki i jednocześnie jedną z najskuteczniejszych technik na rzekach o średnim i szybkim uciągu. Polega na świadomym hamowaniu zestawu poprzez lekkie cofnięcie wędziska w stosunku do toru spływu spławika. Taki manewr sprawia, że nurt popycha przynętę nieco przed spławik, a obciążenie ustawia ją bliżej dna.

Przytrzymanie pozwala skuteczniej prezentować przynętę takim gatunkom, jak:

• brzana i certa – trzymają się mocnych rynien i przydennych przegłębień,
• kleń i jaź – lubią strefy przejściowe między szybkim nurtem a spokojniejszą wodą,
• leszcz rzeczny – często żeruje w spokojniejszych zakolach i w rynnach poniżej tam oraz progów.

Technika wymaga wyczucia: przy silnym przytrzymaniu przynęta zatrzymuje się lub nawet cofa, co może być skuteczne w zimnych porach roku, gdy ryby są mało aktywne i chętnie podejmują „łatwy” pokarm. Z kolei delikatne hamowanie, gdy zestaw płynie minimalnie wolniej niż powierzchniowy nurt, jest uniwersalne i działa przez większą część sezonu.

Praktycznym sposobem kontroli przepływu podczas przytrzymania jest obserwacja zarówno spławika, jak i toru unoszonych przez wodę liści, piany czy drobnych gałązek. Jeśli spławik płynie nieco wolniej niż znaki na wodzie, a jednocześnie nie traci pionowego ustawienia, kontrola jest zwykle optymalna.

Przytrzymanie „stop-go” i mikrozatrzymania

Bardziej zaawansowaną odmianą przytrzymania jest technika „stop-go”, polegająca na naprzemiennym hamowaniu i luzowaniu zestawu. W praktyce wygląda to tak, że spławik pozwala się przez chwilę swobodnie przemieszczać, po czym kij minimalnie się cofa, zatrzymując lub spowalniając zestaw na 1–3 sekundy. Ta rytmiczna, lekka zmiana prędkości nadaje przynęcie nienachalny, ale wyraźny ruch, często prowokując ostrożne ryby do ataku.

Jeszcze subtelniejszą odmianą są mikrozatrzymania: bardzo krótkie i minimalne przyhamowania zestawu, wykonywane co kilka metrów toru spływu. Ich celem jest lekkie poderwanie przynęty znad dna oraz sprowokowanie ryb, które obserwują ją z boku. Ta metoda bywa szczególnie skuteczna na klenie i jazie żerujące w pasach roślinności oraz w pobliżu kamienistych raf. Wymaga jednak płynnej pracy nadgarstka, kontrolowania napięcia żyłki i doskonałego wyczucia spławika.

Metody z ustalonym punktem – rzeczny „stick float” i bolońka

Na rzekach o zróżnicowanym uciągu oraz przy konieczności łowienia na dalszych dystansach, sprawdzają się dwie popularne koncepcje: metoda z kijem bolońskim i metoda stick-floatowa. Choć różnią się sprzętem i szczegółami technicznymi, w obu kluczowa jest zaawansowana kontrola przepływu.

W łowieniu bolońskim wykorzystuje się długie wędziska (5–7 m) z przelotkami i kołowrotkiem. Spławik montowany jest na żyłce za pomocą dwóch lub trzech gumowych rurek, co stabilizuje jego pozycję przy rzucie. Spławiki bolońskie charakteryzują się podłużnym korpusem i długim kilkiem, co zapewnia im stabilność w uciągu. Zestaw rzuca się zazwyczaj poniżej stanowiska, po czym prowadzi w lekkim naprężeniu, pozwalając na kontrolowane zwalnianie i przytrzymywanie.

Metoda stick-float (szczególnie popularna w krajach zachodnich) polega na łowieniu stosunkowo lekkimi spławikami typu „stick”, prowadzonymi na smukłych wędziskach o długości 3,9–4,5 m. Tu nacisk kładzie się na maksymalną kontrolę w zasięgu kilkunastu–dwudziestu metrów od brzegu, gdzie tor wody jest stosunkowo równy, a ryby chętnie żerują w pasie zanęconym z ręki. Zestaw jest nieco lżejszy niż w bolońce, a sposób prowadzenia bardziej „kontaktowy” – kij często znajduje się nisko nad lustrem wody, co umożliwia szybkie reakcje na każdy sygnał spławika.

W obu metodach kluczowe jest takie ustawienie się względem nurtu, aby możliwe było kontrolowanie przepływu przy minimalnym wpływie bocznych prądów i podmuchów wiatru. Często wędkarz szuka miejsca, gdzie woda załamuje się za przeszkodą, tworząc lekko wolniejszą strefę przepływu. To tam prezentacja przynęty, kontrolowana przy pomocy hamowania, przynosi najwięcej brań.

Specjalistyczne spławiki rzeczne a kontrola przepływu

Wybór spławika ma ogromny wpływ na możliwości kontroli przepływu. Na rzekach używa się kilku podstawowych typów, z których każdy ma swoje zastosowanie:

• spławiki pałeczkowe – smukłe, wrażliwe, dobre do lekkiej przepływanki na wolniejszym uciągu,
• spławiki z grubszą anteną – przeznaczone do łowienia na większej fali i z cięższym obciążeniem,
• spławiki typu „disco” (płaskie) – stosowane w bardzo silnym nurcie, świetne do głębokiego przytrzymania zestawu,
• spławiki bolońskie – o wydłużonym korpusie i długim kilu, zapewniające stabilność na średnim i mocnym uciągu.

W mocnych rzekach często nieodzowne są spławiki płaskie, które dzięki dużej powierzchni dysku stawiają opór nurtowi. Umożliwiają one znaczne przyhamowanie zestawu bez jego przewracania i wynoszenia przynęty do góry. Umiejętne użycie tego typu spławika pozwala niemal zatrzymać przynętę nad dołkiem czy rynną, gdzie brzana lub leszcz zbierają cząstki pokarmu unoszące się nad dnem.

Sprzęt, zanęta i praktyka łowienia – jak wykorzystać kontrolę przepływu w pełni

Dobór wędziska i żyłki pod kątem kontroli przepływu

Wędzisko do rzecznych metod spławikowych musi zapewniać nie tylko zapas mocy do holu dużej ryby w nurcie, ale też precyzyjną kontrolę nad zestawem. Dłuższe kije (4,2–7 m) ułatwiają unoszenie linki nad wodę, co zmniejsza wpływ bocznych prądów i wiatru. Jednocześnie ich akcja powinna być na tyle progresywna, by amortyzować zrywy ryb i umożliwiać skuteczne zacięcie nawet na dalszym dystansie.

Średnica żyłki to kolejny parametr wpływający bezpośrednio na kontrolę przepływu. Cieńsza żyłka (np. 0,12–0,16 mm) stawia mniejszy opór w wodzie, co pozwala prowadzić zestaw zbliżony do naturalnego ruchu niesionych cząstek. Zbyt gruba żyłka powoduje „wypychanie” zestawu z toru oraz jego przyspieszanie lub zwalnianie w sposób trudny do przewidzenia. Zwłaszcza w łowieniu na delikatne ryby, jak płoć czy jaź, finezyjniejsze średnice znacznie zwiększają ilość brań.

Rozmieszczenie obciążenia – fundament stabilnej prezentacji

Rozmieszczenie śrucin lub oliwek to jeden z najbardziej precyzyjnych elementów konfiguracji zestawu. Odpowiednio dobrany „łańcuch” obciążenia pozwala sterować prędkością opadu przynęty, jej stabilnością w nurcie i reakcją na przytrzymanie. Kilka sprawdzonych schematów:

• obciążenie skoncentrowane (duża oliwka + korektor) – szybkie schodzenie zestawu do dna, dobre przy głębokim łowisku i silnym nurcie,
• drabinka śrucin – równomierne, płynne opadanie przynęty, idealne na średni uciąg i chimeryczne brania,
• „kotwica” przy dnie – jedna większa śrucina 5–10 cm nad przyponem, która stabilizuje przynętę w przydennej warstwie wody.

W metodzie przytrzymania szczególnie ważne jest, aby główna masa obciążenia znajdowała się możliwie nisko, lecz nadal powyżej przyponu. Wówczas przy lekkim hamowaniu spławika to właśnie przypon i przynęta wysuwają się delikatnie przed obciążenie, płynąc minimalnie wolniej od ogólnego nurtu. Takie ustawienie bywa niezwykle skuteczne na leszcza, certę i brzany.

Zanęta rzecz­na i jej podawanie w kontekście przepływu

Skuteczne łowienie na spławik w rzece wymaga zrozumienia, jak zachowuje się zanęta w nurcie. W odróżnieniu od wód stojących, gdzie kula zanętowa opada prawie pionowo, w rzece jest ona natychmiast porywana przez prąd. Oznacza to, że punkt nęcenia trzeba planować z uwzględnieniem przesunięcia w dół rzeki – często nęci się 1–3 metry powyżej miejsca, w którym finalnie ma płynąć zestaw.

Dobra zanęta rzeczna musi być odpowiednio ciężka i kleista, aby dotrzeć do dna w miarę zwartej formie. Dodatek gliny, żwirku czy grubszego piasku zwiększa jej masę, a tym samym ogranicza rozmywanie w górnych warstwach wody. Często stosuje się mieszanki z dużym udziałem gliny rzecznej, która sama w sobie nie karmi ryb, ale przenosi zanętę i robactwo tam, gdzie ma ono trafić.

Rozsądne jest łączenie dwóch sposobów podawania zanęty:

• kule ciężkie, formowane mocno – tworzą główny dywan zanętowy przy dnie,
• kule lżejsze, bardziej pracujące – tworzą smugę drobnych cząstek, która ściąga ryby z dalszej odległości.

Ważnym elementem jest też rytm donęcania. Na rzekach o umiarkowanym uciągu zwykle podaje się małe kulki co kilka przepływek, aby stale utrzymywać ryby w łowisku. W silniejszym nurcie częstsze donęcanie jest konieczne, bo zanęta jest szybciej wymywana. Istotne jest, aby zanęcać konsekwentnie w jedno miejsce – pozwala to utrzymywać stado ryb w klarownie zdefiniowanym sektorze toru przepływu.

Związek między kontrolą przepływu a zanętą jest prosty: przynęta powinna płynąć przez tę samą warstwę wody i to samo „pasmo” zanęty, w którym krążą ryby. Oznacza to, że spławik, obciążenie i technika prowadzenia muszą być tak dobrane, aby zestaw przechodził przez główny dywan zanętowy, a nie obok niego. Dobra kontrola przepływu pozwala kilka czy kilkanaście razy z rzędu powtórzyć niemal identyczny tor ruchu przynęty.

Czytanie rzeki – gdzie prezentować zestaw?

Nawet najlepiej opanowana kontrola przepływu nie przyniesie efektu, jeśli zestaw będzie prowadzony w „martwym” sektorze, w którym ryby pojawiają się sporadycznie. Dlatego ważne jest umiejętne czytanie struktury rzeki. W pierwszej kolejności warto zwrócić uwagę na:

• rynny przybrzeżne – głębsze pasy biegnące równolegle do brzegu; często to właśnie tam ustawiają się leszcze i brzany,
• granice nurtu – miejsca, gdzie szybka woda styka się z wolniejszym nurtem; lubią je klenie, jazie i płocie,
• podmycia brzegowe i opaski – kryjówki kleni, okoni i dużych jazi,
• wypłycenia i rafy kamienne – fantastyczne miejsca na letnie polowania na klenie,
• warkocze za przeszkodami (głazami, palami, filarami mostów) – woda zwalnia, a zawirowania niosą pokarm tuż nad dnem.

W każdym z tych miejsc nurt zachowuje się inaczej. Na granicy nurtu często występują zawirowania, które może być wykorzystane do zwolnienia zestawu. W rynnie przybrzeżnej prędkość przepływu może być mniejsza przy dnie niż przy powierzchni, co sprzyja stosowaniu przytrzymań. Wokół raf kamiennych z kolei tor ruchu wody jest skomplikowany – tam z kolei przydaje się elastyczna wędka i szybka reakcja na niestandardowe zachowanie spławika.

Taktyka w różnych porach roku

Kontrola przepływu nie jest pojęciem stałym – jej intensywność i sposób wykorzystania zmieniają się wraz z porą roku. Zimą, gdy ryby są ospałe i skupione w głębszych zimowiskach, często skutkuje niemal całkowite zatrzymywanie zestawu nad dnem. Spławik o dużej wyporności, ciężkie obciążenie i płaski kształt pozwalają wtedy prezentować przynętę praktycznie statycznie, co szczególnie cenią leszcze i brzany.

Wiosną, przy podwyższonym stanie wody i niskiej jej przejrzystości, ryby chętnie żerują bliżej brzegu, w spokojniejszych zatoczkach. Wtedy użyteczna jest klasyczna przepływanka z delikatnym hamowaniem, umożliwiająca przynęcie naturalne „przemykanie” nad dnem. Zanęta może być wówczas bardziej aromatyczna, ale nadal stosunkowo ciężka, aby trzymała się dna mimo większego przepływu.

Latem, zwłaszcza w czasie niskich stanów wody, kontrola przepływu pozwala omijać ryby płochliwe i wybredne. Na przejrzystej rzece często trzeba sięgać po bardzo lekkie spławiki i cienkie żyłki, a przytrzymanie wykonywać z wyczuciem, tak aby przynęta płynęła minimalnie wolniej od nurtu. Klenie i jazie stają się wtedy wyjątkowo ostrożne, ale reagują chętnie na delikatne mikrozatrzymania przynęty.

Jesienią, wraz ze spadkiem temperatury, ryby ponownie schodzą głębiej i wyraźnie intensywnie żerują przed zimą. To dobry moment na mocniejsze przytrzymywanie zestawu w rynnach i dołkach. Cięższe zanęty, bogate w frakcje zwierzęce (białe robaki, kaster, cięty gnojaczek), w połączeniu z precyzyjną kontrolą przepływu pozwalają na bardzo selektywny połów większych egzemplarzy.

Najczęstsze błędy przy kontroli przepływu i jak ich unikać

Błędów popełnianych przy łowieniu ze spławikiem w rzece jest sporo, ale kilka powtarza się szczególnie często:

• zbyt szybki przepływ zestawu – spławik pędzi razem z powierzchniowym nurtem, przynęta „skacze” nad dnem; lekarstwem jest mocniejsze przytrzymanie i cięższe obciążenie,
• przeciwieństwo: nadmierne przytrzymanie – przynęta stoi w miejscu jak boja, co ryby natychmiast odczytują jako nienaturalne; warto wówczas poluzować hamowanie i wydłużyć tor swobodnego przepływu,
• zbyt cienka lub zbyt gruba żyłka do danego uciągu – albo nie pozwala na hamowanie, albo „ściąga” zestaw z toru,
• zanęcanie w niewłaściwym miejscu – kule rzucane za daleko w dół rzeki, przez co przynęta płynie poza dywanem zanętowym.

Rozwiązaniem większości problemów jest obserwacja i korygowanie. Warto co jakiś czas zestaw wyciągnąć i sprawdzić, czy nie przesunęły się śruciny, czy spławik nie jest przegruntowany lub niedogruntowany oraz czy zanęta nie jest zbyt lekka. Małe modyfikacje – przesunięcie jednej śruciny o kilka centymetrów, zmiana punktu przytrzymania, regulacja głębokości – często radykalnie zwiększają częstotliwość brań.

Bezpieczeństwo i etyka wędkowania rzecznego

Łowienie na rzece wymaga nie tylko techniki, ale także świadomości zagrożeń i odpowiedzialności za środowisko. Silny nurt, śliskie kamienie, nagłe zmiany głębokości to realne ryzyko dla wędkarza. Dlatego warto używać odpowiedniego obuwia, unikać wchodzenia do wody w nieznanych miejscach oraz zawsze obserwować poziom rzeki – gwałtowne przybory po intensywnych opadach mogą być niebezpieczne.

W aspekcie etycznym istotne jest delikatne obchodzenie się z rybami – zwłaszcza jeśli praktykujemy zasadę „złów i wypuść”. Haki o odpowiedniej wielkości, możliwie bezzadziorowe, mokre dłonie przy wypuszczaniu i szybkie odhaczanie znacząco zmniejszają stres ryby i zwiększają jej szanse na przeżycie. Warto również ograniczyć używanie ilości zanęty, która mogłaby nadmiernie obciążyć ekosystem, oraz dbać o porządek nad rzeką.

Kontrola przepływu, choć z pozoru technicznym zagadnieniem wędkarskim, wpisuje się w szerszą filozofię świadomego łowienia: rozumienia zachowania ryb, szanowania środowiska wodnego i czerpania satysfakcji z samego obcowania z rzeką. To umiejętność, którą rozwija się latami, a każdy wyjazd nad wodę przynosi kolejne obserwacje i wnioski.

FAQ – najczęstsze pytania o spławik na rzece i kontrolę przepływu

Jak dobrać gramaturę spławika do uciągu rzeki?

Gramatura spławika zależy od prędkości nurtu, głębokości i odległości łowienia. Im silniejszy uciąg oraz głębsze łowisko, tym cięższy spławik będzie potrzebny do stabilnej prezentacji przynęty. W praktyce warto zacząć od takiej gramatury, by przynęta szybko docierała do dna, a spławik utrzymywał pion nawet przy lekkim przytrzymaniu. Jeśli spławik „kładzie się” lub zestaw dryfuje zbyt szybko, trzeba sięgnąć po model o większej wyporności i rozbudowanym obciążeniu.

Czym różni się przepływanka od metody przytrzymania?

Przepływanka polega na możliwie naturalnym, zbliżonym do prędkości nurtu przemieszczaniu się zestawu w dół rzeki, z niewielkim jedynie hamowaniem. Metoda przytrzymania idzie krok dalej – spławik jest świadomie zwalniany, a czasem wręcz zatrzymywany, co powoduje wysunięcie przynęty przed zestaw i jej dłuższy pobyt w wybranej strefie. Przepływanka jest bardziej uniwersalna i łatwiejsza dla początkujących, natomiast przytrzymanie pozwala precyzyjniej selekcjonować gatunki i rozpracować konkretne, przydenne stanowiska ryb.

Jak ustalić odpowiednią głębokość podczas łowienia w rzece?

Ustalanie głębokości zaczyna się od sondowania dna – można użyć specjalnej sondy lub cięższej śruciny przesuwanej po żyłce. Spławik ustawia się tak, by przynęta znajdowała się tuż nad dnem albo delikatnie je muskała. W metodach z przytrzymaniem często stosuje się grunt nieco większy od rzeczywistej głębokości, by obciążenie „kotwiczyło” zestaw przy dnie. Głębokość wymaga jednak korekty wraz ze zmianą poziomu wody lub przenoszeniem się na nowy odcinek rzeki, dlatego warto kontrolować ją kilka razy w trakcie zasiadki.

Jaką zanętę stosować na płocie i leszcze w rzece?

Na płocie dobrze sprawdzają się mieszanki drobnoziarniste, z dodatkiem kolendry, konopi i niewielkiej ilości słodkich składników, jak biszkopt czy piernik. Na leszcze skuteczniejsze bywają zanęty cięższe, o bardziej mięsistej strukturze, z dodatkiem grubszego żwirku oraz komponentów białkowych. W obu przypadkach na rzekę konieczne jest dociążenie bazy gliną lub żwirem, aby kule utrzymały się przy dnie. Ważne jest też dostosowanie intensywności aromatu do przejrzystości wody i temperatury – im zimniej i klarowniej, tym delikatniejszy zapach.

Czy kontrola przepływu ma znaczenie przy łowieniu drobnicy?

Tak, nawet przy łowieniu drobniejszych ryb kontrola przepływu jest istotna. Płoć czy krąp szybko wyczuwają nienaturalne zachowanie przynęty, zwłaszcza na przełowionych odcinkach rzek. Delikatne przytrzymanie zestawu pozwala utrzymać przynętę w polu zanęty i wydłużyć czas, w którym ryby mogą ją zauważyć. Dobra kontrola przepływu zmniejsza też ilość pustych brań, ponieważ napięta żyłka i prawidłowa prędkość spływu umożliwiają szybsze, skuteczniejsze zacięcie, co ma znaczenie nawet przy łowieniu małych osobników.